دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، آتشبس دو هفتهای میان واشینگتن و تهران را «پیروزی کامل» خوانده است؛ اما شواهد میدانی این ادعا را به چالش میکشد. در همان روز نخست آغاز آتشبس، فقدان توافق بر سر مفاد پایه و چهارچوب مذاکرات آشکار شد.
صرفنظر از جزئیات این توافق، واقعیت راهبردی این است که ایران با در دست داشتن کنترل تنگه هرمز، اهرم فشاری قدرتمند بر اقتصاد جهانی ایجاد کرده است. در واقع، مشروط بودن این آتشبس به موافقت ایران برای بازگشایی این آبراه حیاتی، بهطور غیرمستقیم نفوذ تعیینکننده تهران بر مهمترین گلوگاه نفتی و به تبع آن، بخشهای وسیعی از اقتصاد بینالملل را تأیید میکند.
به گزارش سیانان، سامانتا گروس، کارشناس انرژی در مؤسسه بروکینگز، اخیراً تأکید کرد که ایران برای ایجاد نوسانات گسترده در اقتصاد جهانی، نیازی به بهرهگیری از حداکثر توان نظامی خود ندارد و تنها پتانسیلهای موجود برای او کافی است.
در همین حال، اخبار مربوط به آتشبس میان طرفین با واکنش مثبت سرمایهگذاران و معاملهگران همراه شد؛ هرچند تحلیلگران همچنان نسبت به پایداری امنیت عرضه نفت بدبین هستند. واکنش بازار به این خبر، کاهش ۱۵ تا ۲۰ درصدی قیمت نفت خام و افت مشابه در شاخص گاز طبیعی اروپا در روز چهارشنبه بود.
با این حال، نیل شیرینگ، اقتصاددان ارشد «کپیتال اکونومیکس»، در یادداشتی نسبت به خوشبینیهای زودهنگام هشدار داد. او معتقد است که فاصله میان توافق فعلی و برقراری صلحی پایدار میان آمریکا، اسرائیل و ایران بسیار زیاد است و برای بازارهای جهانی، کماکان «تنگه هرمز» به عنوان شاهکلید و مهمترین چالش مطرح است.
وضعیت عبور و مرور در تنگه هرمز همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. اگرچه صبح چهارشنبه نشانههایی از ازسرگیری تردد نفتکشها دیده شد، اما گزارشها حاکی از آن است که ایران در واکنش به حملات اسرائیل به لبنان، بار دیگر این مسیر حیاتی را مسدود کرده است. در حال حاضر، ارتش ایران با کنترل مستقیم بر این آبراه، اهرم فشار قدرتمندی بر بازارهای جهانی انرژی در اختیار دارد.
ایران عملاً برای بیش از شش هفته تنگه هرمز را برای عمده کشتیها مسدود کرده بود؛ وضعیتی که پیشتر برای آبراهی که معمولاً حدود یکپنجم عرضه نفت و گاز جهان و یکسوم صادرات کود اوره را جابهجا میکند، غیرقابل تصور بود.
گروس میگوید: «این همان سناریویی است که تحلیلگران امنیت انرژی سالها از آن نگران بودند.»
کشورهای سراسر جهان از این شوک تاریخی در عرضه نفت آسیب دیدهاند.
در آسیا، نگرانی از کمبود سوخت، دولتها را به اتخاذ اقدامات شدید واداشته و فیلیپین وضعیت اضطراری انرژی اعلام کرده است. در اروپا نیز همزمان با خروج از بحران ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، قیمت برق افزایش یافته است. حتی در ایالات متحده که خود تولیدکننده بزرگ نفت است، قیمت بنزین افزایش یافته است.
دن آلاماریو، استراتژیست ارشد ژئوپلیتیک در Oxford Economics، به سیانان گفته نفوذ ایران بر تنگه «برای دستیابی به آتشبس کافی بوده» و مهمتر از آن، در حالی که حکومت ایران تضعیف شده اما همچنان پابرجاست. او افزود ایران با استفاده از تنگه هرمز نوعی «جنگ اقتصادی» به راه انداخته است.
نفت ایران با قیمت بالاتری فروخته میشود
کنترل تنگه هرمز، دو مزیت کلیدی برای ایران به همراه داشته است: اهرم اقتصادی بر جهان و توانایی تأمین مالی جنگ از طریق فروش نفت با قیمتهای بالاتر.
فشار به بازار نفت جهانی پس از بسته شدن تنگه هرمز به حدی بود که واشنگتن حتی بهطور موقت تحریمها بر حدود ۱۴۰ میلیون بشکه نفت دریایی ایران را تعلیق کرد.
بر اساس دادههای همایون فلکشاهی، تحلیلگر شرکت کپلر، صادرات نفت ایران تا ماه مارس بهطور متوسط به حدود ۱.۸۵ میلیون بشکه در روز رسیده که حدود ۱۰۰ هزار بشکه در روز بیشتر از میانگین دسامبر تا فوریه است.
ایران همچنین درآمد بیشتری از صادرات نفت خود کسب میکند؛ نفتی که در شرایط عادی حدود ۱۰ دلار در هر بشکه پایینتر از نفت برنت فروخته میشود. اما در برخی معاملات اخیر در چین که معمولاً خریدار اصلی نفت ایران است، این نفت حدود ۳ دلار بالاتر از قیمت برنت معامله شده است. به گفته این کارشناس، در هند این اختلاف در برخی موارد به ۷ دلار نیز رسیده است.
فلکشاهی به سیانان گفته است: «افزایش تعداد مشتریان و نبود نفت رقابتی از خاورمیانه باعث افزایش قیمت نفت ایران شده است.»
برگ برنده ایران
در همین حال، تهران میخواهد حتی پس از پایان جنگ نیز به استفاده از قدرت اقتصادی تازهاش ادامه دهد و همچنان در دسترسی به تنگه نقش داشته باشد؛ موضوعی که در طرح ۱۰بندی مبنای مذاکرات با آمریکا مطرح شده است.
کارل شاموتا، استراتژیست ارشد بازار در Corpay Currency Research، میگوید: «حکومت ایران (بهنوعی) کنترل سیاسی خود را تثبیت کرده و توانایی خود برای به زانو درآوردن بازارهای جهانی نفت و گاز را نشان داده است.»
ترامپ نیز به نوبه خود، این پیشنهادهای ایران را «مبنایی قابلاجرا برای مذاکره» توصیف کرده است.
چندین تحلیلگر اکنون احتمال ایجاد یک سیستم دائمی دریافت عوارض از سوی ایران برای کشتیهایی که از این آبراه عبور میکنند را مطرح کردهاند، البته با برخی ملاحظات مهم.
تحلیلگران کپلر در یادداشتی میگویند: «این آتشبس تنگه هرمز را هم بهعنوان یک نقطه فشار و هم بهعنوان یک ابزار چانهزنی تقویت کرده است.»
برای مثال، شرکت کپلر پیشنهاد داده است که عمان (که بخشی از تنگه در آبهای سرزمینی آن قرار دارد) میتواند بهعنوان یک «واسطه بیطرف و غیرتحریمی» عمل کند؛ به این صورت که پرداختها را دریافت کرده و سپس سهم توافقشدهای را به ایران منتقل کند. رسمیسازی دریافت عوارض برای عبور از تنگه هرمز میتواند به برآورده شدن یکی دیگر از مطالبات اصلی ایران نیز کمک کند؛ یعنی دریافت جبران اقتصادی برای خسارات ناشی از جنگ.
تهران در هفتههای اخیر اقدام به دریافت عوارض از کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند کرده است و بر اساس گزارش شرکت اطلاعات کشتیرانی Lloyd’s List، دستکم یک کشتی برای عبور، مبلغ ۲ میلیون دلار پرداخت کرده است.
روز چهارشنبه، خبرگزاری تسنیم گزارش داد که ایران و عمان قصد دارند برای عبور از تنگه عوارض تعیین کنند، هر چند ساعاتی بعد به نقل از وزیر حمل و نقل عمان اعلام شد که این کشور بنا ندارد بابت عبور کشتیها از تنگه هرمز، عوارض دریافت کند.
بر اساس ارزیابی کپلر، شرکتهای کشتیرانی تجاری و بیمهگران احتمالاً سریعتر از سیاستگذاران با پرداخت این عوارض موافقت خواهند کرد. این شرکت تأکید میکند: «برای بخش عمدهای از ظرفیت صادراتی خلیج فارس، مسیر جایگزین قابلتوجهی وجود ندارد.»
