شباهت یکی از لباسهای مجموعه پاییز ۲۰۲۶ لویی ویتون به بالاپوش سنتی چوپانان، بحث درباره الهام گرفتن از فرهنگها و مصادره فرهنگی را دوباره مطرح کرده است.
تصاویر مجموعه پاییز ۲۰۲۶ لویی ویتون، بالاپوشی نمدی را نشان میدهد که فرم و ساختار آن شباهت زیادی به لباسهای سنتی چوپانان در ایران و برخی مناطق آسیایی دارد. این طراحی پس از معرفی مجموعه، توجه کاربران و منتقدان حوزه فرهنگ و مد را به خود جلب کرده است.
شباهت این لباس تنها به ظاهر آن محدود نمیشود. سرشانههای برجسته، ضخامت زیاد و فرم نسبتاً سفت آن، یادآور بالاپوشهایی است که سالها در میان جوامع دامدار ایران، آناتولی، قفقاز و آسیای مرکزی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
به گزارش ایندیپندنت فارسی، مجموعه لباسهای زنانه لویی ویتون برای پاییز ۲۰۲۶ در بهار امسال معرفی شد. نیکولا گسکیر، مدیر هنری بخش لباس زنانه این برند، در طراحی این مجموعه از فرمهایی استفاده کرده که منتقدان آن را نزدیک به پوشاک سنتی جوامع آسیایی میدانند.
نکته اصلی انتقادها، صرفاً شباهت ظاهری این لباس نیست. منتقدان بیشتر درباره نحوه ارائه آن و نبود توضیح روشن درباره خاستگاه تاریخی و فرهنگی این فرم پوشاک پرسش کردهاند.
بالاپوش سنتی چوپانان چه ویژگیهایی دارد؟
بالاپوشهای نمدی و پشمی چوپانان در بخشهای مختلف ایران و کشورهای اطراف با نامهایی مانند چوقا، کپنک و شولا شناخته میشوند. برخلاف بسیاری از لباسهای تاریخی که امروزه فقط در موزهها دیده میشوند، برخی نمونههای این پوشاک هنوز در میان جوامع دامدار مورد استفاده قرار میگیرند.
در ایران میتوان نمونههایی از این بالاپوشها را در مناطقی از کردستان، مازندران و گیلان مشاهده کرد. نمونههای مشابه در بخشهایی از قفقاز و کشورهای همسایه نیز وجود دارند. در ترکیه نیز چنین لباسهایی در مناطقی مانند قونیه و وان در بازارهای محلی عرضه میشوند.
قیمت نمونههای امروزی بالاپوش نمدی چوپانان در ایران، بسته به کیفیت، اندازه و روش ساخت، حدود پنج تا ۱۵ میلیون تومان گزارش شده است.
ساختار این لباسها نیز کاملاً کاربردی است. نمد ضخیم به حفظ گرمای بدن و محافظت در برابر شرایط آبوهوایی کمک میکند. سرشانهها نیز به شکلی محکم و برجسته ساخته میشوند تا لباس هنگام فعالیت و حرکت روی بدن ثابت بماند.
این طراحی حتی هنگام استراحت نیز کاربرد دارد. وقتی چوپان روی زمین دراز میکشد، ضخامت و استحکام بخش بالایی لباس اجازه نمیدهد پوشش کاملاً روی بدن بخوابد. به همین دلیل، بالاپوش میتواند تا حدی فضای محافظی اطراف سر و بالاتنه ایجاد کند.
در نتیجه، فرم غیرمعمول این لباس فقط یک ویژگی ظاهری نیست. ساختار آن در طول زمان برای پاسخ به نیازهای زندگی در فضای باز شکل گرفته است.
الهام گرفتن از فرهنگ یا مصادره فرهنگی؟
استفاده از عناصر فرهنگی جوامع مختلف در صنعت مد سابقه طولانی دارد. طراحان در دورههای مختلف از پارچهها، نقشها، تکنیکهای دوخت و فرمهای پوشاک فرهنگهای دیگر الهام گرفتهاند. بنابراین صرف شباهت یک لباس جدید با پوشاک سنتی، به خودی خود به معنای مصادره فرهنگی نیست.
بحث اصلی زمانی شکل میگیرد که یک برند بزرگ از عناصر یک میراث فرهنگی استفاده کند، اما درباره منشأ و پیشینه آن توضیح کافی ارائه ندهد. منتقدان معتقدند در چنین شرایطی ممکن است مخاطب جهانی تصور کند این فرم برای نخستین بار توسط یک طراح معاصر ایجاد شده است.
این موضوع درباره لویی ویتون نیز بحثبرانگیز شده است. این برند فرانسوی خود سابقه طولانی در معرفی تاریخچه محصولات، مهارت صنعتگران و روش تولید آثارش دارد.
لویی ویتون در سال ۱۸۵۴ کارگاه خود را تأسیس کرد. او پیش از آن در زمینه بستهبندی و ساخت صندوقهای مسافرتی فعالیت میکرد و برای دربار اوژنی دو مونتیژو، همسر ناپلئون سوم، نیز کار کرده بود. صندوقهای مسطح و قابل چیدن روی یکدیگر از طراحیهای شناختهشده او بودند و بعدها به بخشی از هویت تاریخی این برند تبدیل شدند.
امروزه نیز تاریخچه برند، مواد اولیه، روشهای ساخت و مهارت صنعتگران در روایت رسمی لویی ویتون جایگاه مهمی دارد. همین مسئله باعث شده برخی منتقدان درباره تفاوت نحوه معرفی میراث اروپایی و عناصر فرهنگی متعلق به جوامع دیگر سؤال کنند.
به نوشته ایندیپندنت فارسی، هنگامی که یک برند جهانی از تکنیکهای سنتی فرانسوی یا ایتالیایی استفاده میکند، معمولاً پیشینه آن را از طریق فیلم، مصاحبه یا معرفی صنعتگران توضیح میدهد. منتقدان میپرسند چرا هنگام استفاده از فرمهایی با ریشه در پوشاک سنتی جوامع آسیایی، چنین توضیحی همیشه ارائه نمیشود.
لویی ویتون پیش از این هم با چنین انتقادهایی روبهرو شده بود
این نخستین بار نیست که استفاده لویی ویتون از عناصر بصری مرتبط با فرهنگهای آسیایی بحثبرانگیز میشود.
تابستان امسال نیز پیروزی این برند فرانسوی در یک پرونده حقوقی علیه یک شرکت چینی بر سر نشان گل چهارپر، واکنشهایی در چین ایجاد کرد. منتقدان چینی با اشاره به شباهت این نشان با برخی نقوش تاریخی دوره تانگ، درباره امکان ثبت انحصاری چنین طرحهایی پرسشهایی مطرح کردند.
آنها این مسئله را از این زاویه بررسی کردند که آیا یک شرکت میتواند حقوق انحصاری نشانی را در اختیار داشته باشد که عناصر بصری آن شباهتهایی با نقوش قدیمی و بخشی از میراث عمومی یک کشور دارد.
اکنون شباهت بالاپوش مجموعه پاییز ۲۰۲۶ لویی ویتون با پوشاک چوپانان، بار دیگر مرز میان «الهام از فرهنگ» و «مصادره فرهنگی» را به بحث گذاشته است.
در نهایت، پرسش اصلی فقط درباره شبیه بودن یک لباس نیست. مسئله این است که وقتی یک خانه مد جهانی از پوشاکی با پیشینه فرهنگی و کاربردی طولانی استفاده میکند، تا چه اندازه باید به خاستگاه، تاریخ و دانش جوامعی که این پوشش را شکل دادهاند اشاره کند. این موضوع همچنان محل بحث میان منتقدان و فعالان حوزه فرهنگ و مد است.
