پرونده‌های مالی و تخلفات سازمان‌یافته در فوتبال بارها باشگاه‌ها و حتی نهادهای بزرگ این ورزش را با بحران‌های جدی روبه‌رو کرده‌اند.
فوتبال در طول تاریخ خود بارها با رسوایی‌هایی مواجه شده که پیامدهای آن‌ها بسیار فراتر از یک جریمه یا محرومیت ساده بوده است. در بعضی از این پرونده‌ها، باشگاه‌ها به دلیل تخلفات مالی و مدیریتی تا آستانه نابودی رفتند و حتی فعالیت خود را از دست دادند.
نمونه‌های تاریخی متعددی از این اتفاق وجود دارد. ماجرای لیدز سیتی در بیش از یک قرن قبل، پرونده کالچوپولی و سقوط یوونتوس، بحران مالی گلاسکو رنجرز و رسوایی گسترده فساد در فیفا از جمله پرونده‌هایی هستند که تأثیر قابل‌توجهی بر فوتبال گذاشتند. نکته جالب این است که برخی از باشگاه‌هایی که با شدیدترین مجازات‌ها مواجه شدند، در سال‌های بعد توانستند دوباره به بالاترین سطح فوتبال بازگردند.
ماجرای لیدز سیتی در سال ۱۹۱۹
پرونده لیدز سیتی در سال ۱۹۱۹ یکی از نمونه‌های قدیمی تخلف سازمان‌یافته در فوتبال انگلیس بود. پرداخت‌های پنهانی، افشای اسناد و امتناع از همکاری با مسئولان فوتبال، بخش‌هایی از این ماجرا را تشکیل می‌دادند.
هربرت چپمن، سرمربی لیدز سیتی، نیز در مرکز این رسوایی قرار داشت. او بعدها به یکی از مهم‌ترین مربیان فوتبال انگلیس تبدیل شد و از نظر تأثیرگذاری در فوتبال آن دوره، با پپ گواردیولا مقایسه شده است. با این حال، نقش او در پرونده باعث شد ابتدا با محرومیت مادام‌العمر مواجه شود؛ محرومیتی که مدتی بعد لغو شد.
لیدز سیتی در سال ۱۹۰۴ تأسیس شده بود و پیش از آغاز جنگ جهانی اول با مشکلات مختلفی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. چپمن در سال ۱۹۱۴ باشگاه را ترک کرد تا در شرایط جنگی مسئولیت مدیریت یک کارخانه مهمات‌سازی محلی را بر عهده بگیرد. او در سال ۱۹۱۸ به لیدز بازگشت؛ اما در دوران غیبتش اختلاف میان جورج کریپس، دستیار باشگاه، و جوزف کانر، رئیس لیدز سیتی، شدت گرفته بود.
کریپس از اینکه جایگاهش به سمت دستیار تنزل پیدا کرده بود ناراضی بود و تهدید کرد تخلف مربوط به پرداخت‌های غیرقانونی به بازیکنان مهمان در دوران جنگ را افشا خواهد کرد. در میان بازیکنانی که نامشان در این ماجرا مطرح شد، چارلی بوکان و فانی والدن، دو ملی‌پوش انگلیسی، نیز حضور داشتند.
جیمز بروملی، وکیل کریپس، در اوایل سال ۱۹۱۹ با باشگاه به توافق رسید. بر اساس این توافق، کریپس در ازای دریافت مبلغی پول پذیرفت درباره این ماجرا سکوت کند.
این توافق اما نتوانست پرونده را برای همیشه پنهان نگه دارد. ارلی کوپلند، مدافع باتجربه لیدز سیتی، بر سر شرایط قرارداد جدیدش برای فصل ۱۹۱۹/۲۰ با باشگاه اختلاف داشت و در نهایت از تیم کنار گذاشته شد.
کوپلند که وکالتش را بروملی بر عهده داشت، تخلفات مربوط به پرداخت‌های غیرقانونی را به مسئولان فوتبال گزارش کرد. کانر بعداً مدعی شد بروملی اطلاعات توافق خود با کریپس را در اختیار کوپلند گذاشته است.
فوتبال لیگ انگلیس از لیدز سیتی خواست اسناد مرتبط با این پرونده را تا ۶ اکتبر ارائه کند. باشگاه از این دستور سرپیچی کرد و در نتیجه از دسته دوم فوتبال انگلیس کنار گذاشته شد. جایگاه و نتایج لیدز سیتی در آن فصل نیز به بورسلم پورت ویل واگذار شد.
پنج مقام باشگاه، از جمله کانر و چپمن، برای همیشه از فعالیت در فوتبال محروم شدند. بازیکنان لیدز سیتی نیز در هتل متروپل به حراج گذاشته شدند و فروش آن‌ها حدود ۱۰ هزار پوند درآمد داشت. ورزشگاه الاند رود نیز به باشگاه یورکشایر آماتورز فروخته شد.
با این حال، داستان فوتبال در لیدز به پایان نرسید. الاند رود بعداً توسط باشگاه تازه‌تأسیس لیدز یونایتد خریداری شد. هیلتون کروثر، رئیس هادرسفیلد تاون، نیز در اوایل سال ۱۹۲۰ مبلغ ۳۵ هزار پوند به لیدز یونایتد قرض داد و این تیم خیلی زود راه خود را به دسته دوم باز کرد.
در همین دوره، محرومیت چپمن نیز لغو شد. او راهی هادرسفیلد تاون شد و این تیم را به دو قهرمانی لیگ و یک قهرمانی جام حذفی رساند. سپس به آرسنال پیوست.
چپمن در آرسنال نیز با یک پرونده جنجالی دیگر مواجه شد. مشخص شد این باشگاه برای متقاعد کردن چارلی بوکان، که پیش‌تر نامش در پرونده لیدز مطرح شده بود، مبلغی مخفیانه برای جذب او پرداخت کرده است.
با وجود این اتفاق، چپمن مجازات نشد. او که به نوآوری‌های تاکتیکی شهرت داشت، در اوایل دهه ۱۹۳۰ آرسنال را به یکی از قدرت‌های اصلی فوتبال انگلیس تبدیل کرد.
کالچوپولی؛ بحرانی که یوونتوس را به سری B فرستاد
پرونده کالچوپولی یکی از جنجالی‌ترین اتفاقات تاریخ فوتبال ایتالیا بود و حتی یکی از بزرگ‌ترین باشگاه‌های جهان، یوونتوس، را به سقوط کشاند.
این رسوایی فقط به یوونتوس محدود نمی‌شد و نام باشگاه‌هایی مانند میلان، فیورنتینا، لاتزیو و رجینا نیز در تحقیقات مطرح شد. پیش از افشای کالچوپولی، مقام‌های فوتبال ایتالیا در حال بررسی اتهام‌هایی درباره استفاده سازمان‌یافته از مواد نیروزا در یوونتوس بودند.
اما شنود مکالمات لوچیانو موجی، مدیرکل یوونتوس، آنتونیو گیرائودو، مدیرعامل باشگاه، مدیران چند تیم دیگر سری آ و برخی مقام‌های فوتبال، ابعاد متفاوتی از ماجرا را آشکار کرد.
بر اساس اتهام‌های مطرح‌شده، موجی با همکاری شماری از مدیران دیگر تلاش کرده بود در انتخاب داوران مسابقات یوونتوس طی فصل‌های ۲۰۰۴/۰۵ و ۲۰۰۵/۰۶، یعنی هر دو فصل قهرمانی این تیم، نفوذ داشته باشد.
در این پرونده ادعا شد داورانی که روابط مناسبی با یوونتوس داشتند برای مسابقات این تیم انتخاب می‌شدند. همچنین گفته شد برخی داوران و افراد دیگر تحت فشار قرار می‌گرفتند تا تصمیم‌هایی به سود یوونتوس اتخاذ کنند.
یکی از روش‌های مورد ادعا نیز این بود که بازیکنان کلیدی تیم‌های رقیب با دریافت کارت زرد یا قرمز از حضور در مسابقه بعدی برابر یوونتوس محروم شوند.
دادستان‌های ناپل در جریان تحقیقات، ۴۱ نفر از جمله ۹ داور را مورد بررسی قرار دادند. همچنین ۱۹ مسابقه از فصل ۲۰۰۴/۰۵ و ۱۴ مسابقه از فصل بعد در چارچوب تحقیقات بررسی شد.
رسوایی کالچوپولی در ماه مه ۲۰۰۶ به‌طور عمومی افشا شد و حتی با توجه به سابقه طولانی جنجال‌های فوتبال ایتالیا، بازتاب بسیار گسترده‌ای پیدا کرد.
فرانکو کارارو، یکی از مقام‌های ارشد فدراسیون فوتبال ایتالیا، نخستین مسئولی بود که استعفا داد. پس از آن نیز تمام اعضای هیئت‌مدیره یوونتوس، لوچیانو موجی، آنتونیو گیرائودو و فابیو کاپلو، سرمربی وقت تیم، از سمت‌های خود کنار رفتند.
یوونتوس قهرمانی‌های فصل‌های ۲۰۰۴/۰۵ و ۲۰۰۵/۰۶ را از دست داد. عنوان فصل دوم به اینتر میلان رسید و یوونتوس نیز به سری B سقوط کرد. این تیم فصل را با کسر ۹ امتیاز آغاز کرد.
در ادامه، ستاره‌هایی مانند زلاتان ابراهیموویچ، پاتریک ویرا، امرسون و فابیو کاناوارو نیز یوونتوس را ترک کردند.
میلان، فیورنتینا، لاتزیو و رجینا به سری B سقوط نکردند، اما برای فصل ۲۰۰۶/۰۷ به ترتیب با کسر ۸، ۱۵، ۳ و یک امتیاز مواجه شدند.
پس از این اتفاق، مجموعه‌ای طولانی از پرونده‌های ورزشی، مدنی و کیفری شکل گرفت که رسیدگی به آن‌ها حدود ۹ سال ادامه داشت.
با وجود بحران بزرگی که فوتبال باشگاهی ایتالیا در آن مقطع تجربه کرد، تیم ملی این کشور در همان سال به موفقیتی تاریخی رسید. مارچلو لیپی ایتالیا را به چهارمین قهرمانی جام جهانی رساند.
در یوونتوس نیز چند بازیکن سرشناس تصمیم گرفتند برای بازگرداندن تیم به جایگاه قبلی در تورین بمانند. جان‌لوئیجی بوفون، الساندرو دل‌پیرو و مائورو کامورانزی با وجود سقوط به سری B، باشگاه را ترک نکردند.
دیدیه دشان، ستاره سابق یوونتوس، نیز که جای فابیو کاپلو را روی نیمکت گرفته بود، تیم را به قهرمانی سری B رساند. یوونتوس با وجود کسر امتیاز، فصل را با فاصله ۶ امتیازی نسبت به ناپولی به پایان رساند.
پس از بازگشت به سری A، یوونتوس از فصل ۲۰۱۱/۱۲ و در دوره مربیگری آنتونیو کونته و سپس ماسیمیلیانو آلگری، ۹ قهرمانی متوالی در این رقابت‌ها به دست آورد. به این ترتیب، کالچوپولی به‌تدریج به یکی از تلخ‌ترین فصل‌های تاریخ باشگاه تبدیل شد.
بحران مالی رنجرز و سقوط یک باشگاه قدیمی
فروپاشی گلاسکو رنجرز یکی دیگر از بزرگ‌ترین بحران‌های تاریخ فوتبال باشگاهی بود. رنجرز که در سال ۱۸۷۲ تأسیس شده و از قدیمی‌ترین باشگاه‌های فوتبال جهان به شمار می‌رود، در سال ۲۰۱۲ پس از انباشته شدن میلیون‌ها پوند بدهی مالیاتی ورشکست شد.
در سال‌های ابتدایی هزاره جدید، فوتبال اسکاتلند از نظر درآمد به تدریج از فوتبال انگلیس و بسیاری از کشورهای اروپایی فاصله گرفته بود. همین مسئله شرایط را برای باشگاه‌هایی مانند رنجرز دشوارتر کرد.
رنجرز برای جذب بازیکنانی مانند رونالد دی‌بوئر و توره آندره فلو و همچنین پرداخت دستمزدهای رقابتی، به دنبال روش‌های متفاوتی برای تأمین منابع مالی رفت.
یکی از این روش‌ها استفاده از سازوکاری مالی با عنوان EBT بود. در این سیستم، بخشی از مبالغی که باید به بازیکنان و کارکنان پرداخت می‌شد، به‌جای قرار گرفتن مستقیم در قالب حقوق، از طریق این حساب‌ها یا سازوکارهای مالی به افراد می‌رسید.
میکل آرتتا، سرمربی فعلی آرسنال، نیز در میان ۶۷ بازیکن، ۲۴ عضو کادر باشگاه و ۲۴ کارمند دیگر گروه موری قرار داشت که در فاصله سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰ مجموعاً بیش از ۴۷ میلیون پوند از طریق این تراست‌ها دریافت کردند.
رنجرز ادعا می‌کرد این مبالغ در قالب وام پرداخت شده‌اند و به همین دلیل آن‌ها را از مقام‌های فوتبال پنهان کرده بود. اما اداره مالیات و گمرک بریتانیا این مبالغ را درآمد محسوب کرد و معتقد بود مالیات بر درآمد و حق بیمه باید بابت آن‌ها پرداخت شود.
با اضافه شدن جریمه و بهره، میزان بدهی رنجرز به ۴۹ میلیون پوند رسید.
موری در ماه مه ۲۰۱۱ باشگاه بدهکار را تنها در ازای یک پوند به کریگ وایت واگذار کرد. اما بعداً مشخص شد وایت پیش از آن به مدت هفت سال از مدیریت شرکت‌ها محروم شده بود و اساساً نباید امکان خرید باشگاه را پیدا می‌کرد.
در فوریه ۲۰۱۲ رنجرز تحت نظارت مدیران مالی قرار گرفت و بلافاصله ۱۰ امتیاز نیز از این تیم کسر شد.
پس از آن، اداره مالیات و گمرک بریتانیا با خروج رنجرز از این شرایط از طریق «توافق داوطلبانه شرکتی» مخالفت کرد. این طرح می‌توانست باعث شود اداره مالیات و سایر طلبکاران تنها بخشی از مطالبات خود را دریافت کنند.
در نهایت رنجرز وارد فرآیند انحلال شد.
بخش عمده بازیکنان نیز طبق مقررات فوتبال قراردادهای خود را فسخ کردند. دارایی‌های باقی‌مانده باشگاه به شرکتی با نام Sevco Scotland Ltd فروخته شد.
از آن زمان، برخی هواداران سلتیک و شماری دیگر از هواداران فوتبال اسکاتلند، تیم آبی‌پوش گلاسکو را با نام «سوکو» خطاب می‌کنند.
در ادامه، یک روند حقوقی طولانی شکل گرفت که سرانجام در سال ۲۰۱۷ با رأی دیوان عالی بریتانیا پایان یافت. این رأی موضع اداره مالیات و گمرک بریتانیا را تأیید کرد و پرداخت‌های انجام‌شده از طریق EBTها را درآمد دانست.
رنجرز در داخل زمین نیز دوران بسیار سختی را تجربه کرد. باشگاه جدید فعالیت خود را از پایین‌ترین سطح فوتبال اسکاتلند، یعنی دسته سوم، آغاز کرد.
با این حال، به شکلی بحث‌برانگیز اجازه یافت سه قهرمانی لیگ و هشت جام داخلی را که بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰ کسب شده بود، در سابقه خود حفظ کند.
رنجرز سرانجام مسیر بازگشت را طی کرد و برای فصل ۲۰۱۶/۱۷ دوباره به لیگ برتر اسکاتلند رسید. این تیم در فصل ۲۰۲۰/۲۱ با هدایت استیون جرارد قهرمان لیگ شد و مانع از آن شد که سلتیک رکورد ۱۰ قهرمانی متوالی را ثبت کند.
با وجود بازگشت رنجرز به سطح اول فوتبال اسکاتلند، پیامدهای آن پرونده همچنان ادامه دارد و اختلاف‌هایی که در جریان این ماجرا شکل گرفت، هنوز بخشی از فضای پرتنش فوتبال این کشور محسوب می‌شود.
پرونده فساد فیفا در سال ۲۰۱۵
در ماه مه ۲۰۱۵، وزارت دادگستری آمریکا کیفرخواستی ۱۶۴ صفحه‌ای منتشر کرد که شامل ۴۷ اتهام بود. در این پرونده، هفت مدیر فیفا متهم شدند که طی بیش از دو دهه، مجموعاً ۱۵۰ میلیون دلار رشوه دریافت کرده‌اند.
پلیس سوئیس این مدیران را در زوریخ، شهری که مقر فیفا در آن قرار دارد، بازداشت کرد. بعدها هفت مقام دیگر و چند نفر از فعالان حوزه بازاریابی ورزشی نیز به پرونده اضافه شدند. اتهام‌های مربوط به این افراد به سال ۱۹۹۱ بازمی‌گشت.
محور اصلی اتهام‌ها این بود که برخی از این افراد از شرکت‌های بازاریابی ورزشی رشوه دریافت کرده‌اند تا در مقابل، قراردادهای تلویزیونی در اختیار آن شرکت‌ها قرار دهند.
اتهام‌های مطرح‌شده مواردی مانند اخاذی سازمان‌یافته، کلاهبرداری الکترونیکی و پول‌شویی را نیز شامل می‌شد.
هم‌زمان، مقام‌های سوئیسی تحقیقاتی را درباره نحوه انتخاب روسیه و قطر به عنوان میزبان جام‌های جهانی ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲ آغاز کردند.
سپ بلاتر، رئیس وقت فیفا، نیز در ادامه این رسوایی از سمت خود کناره‌گیری کرد و پرونده فساد سال ۲۰۱۵ به یکی از مهم‌ترین بحران‌های تاریخ نهاد حاکم بر فوتبال جهان تبدیل شد.
