مرگ یک کارمند مرکز تحقیقات ضدطاعون در سیبری، نزدیک به ۲۰۰ نفر را تحت مراقبت قرار داده و گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال مواجهه با عامل طاعون را افزایش داده است؛ با این حال، مقامات روسیه هنوز ابتلای این زن به طاعون را تأیید نکرده‌اند.
حادثه در مرکز پژوهشی مرتبط با بیماری طاعون در شهر شِلِخوف، در نزدیکی ایرکوتسک روسیه، رخ داده است. ماجرا پس از مرگ داریا شیپیلووا، پژوهشگر ۲۸ ساله مؤسسه تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک، مورد توجه قرار گرفت.
برخی رسانه‌های محلی مدعی شده‌اند که شیپیلووا ممکن است هنگام فعالیت در آزمایشگاه با باکتری عامل طاعون تماس پیدا کرده باشد و پس از آن به یک بیماری شدید ریوی مبتلا شده باشد. در پی این اتفاق، افرادی که با او در تماس بودند شناسایی شدند و نزدیک به ۲۰۰ نفر تحت مراقبت پزشکی قرار گرفتند. همچنین در بیمارستان شِلِخوف و برخی مراکز درمانی دیگر محدودیت‌هایی اعمال شد.
با این حال، روایت رسمی با گمانه‌زنی‌های اولیه تفاوت دارد. روس‌پاتربنادزور، نهاد ناظر بر سلامت مصرف‌کنندگان در روسیه، اعلام کرده است که آزمایش‌های انجام‌شده هیچ میکروارگانیسمی مرتبط با فعالیت شغلی شیپیلووا را در نمونه‌های او پیدا نکرده‌اند. علت رسمی مرگ نیز «ذات‌الریه با علت نامشخص» اعلام شده و مقام‌های بهداشتی وضعیت اپیدمیولوژیک ایرکوتسک و شِلِخوف را «باثبات» توصیف کرده‌اند.
ماجرای شِلِخوف از کجا شروع شد؟
داریا شیپیلووا در مؤسسه ضدطاعون سیبری و خاور دور در ایرکوتسک فعالیت می‌کرد؛ مرکزی تخصصی که روی عوامل بیماری‌زای خطرناک و کنترل بیماری‌های عفونی کار می‌کند.
بر اساس روایت‌هایی که رسانه‌های مستقل روسی منتشر کرده‌اند، یکی از فرضیه‌های اولیه این بود که شیپیلووا در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ هنگام کار با مواد زیستی، لوله‌ای حاوی باکتری Yersinia pestis را شکسته است. این باکتری عامل بیماری طاعون محسوب می‌شود.
گفته شده وضعیت جسمانی او دو روز بعد وخیم شد و در ادامه به دلیل ابتلا به یک بیماری شدید تنفسی در بیمارستان بستری شد. شیپیلووا سرانجام در ۲ اکتبر، برابر با ۱۰ مهر ۱۴۰۵، جان خود را از دست داد.
با وجود آنکه برخی رسانه‌ها و منابع محلی مرگ او را به طاعون ریوی نسبت داده‌اند، مقام‌های بهداشتی روسیه چنین تشخیصی را تأیید نکرده‌اند. روس‌پاتربنادزور همچنین اعلام کرده بررسی‌های ایمنی زیستی انجام‌شده در این مرکز، شواهدی از وقوع حادثه هنگام کار با میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا نشان نداده است.
ابهام درباره علت مرگ زمانی بیشتر شد که الکسی تسیدنوف، رئیس جمهوری بوریاتیا در نزدیکی ایرکوتسک، ابتدا در پیامی از زنی صحبت کرد که «بر اثر طاعون» جان باخته است. او بعداً متن پیام خود را تغییر داد و عبارت «احتمالاً بر اثر طاعون» را به کار برد.
در همین زمان، مقام‌های شهر بایکالسک نیز برای مدتی از شهروندان خواستند به شِلِخوف سفر نکنند، اما این پیام بعداً حذف شد.
پس از مرگ شیپیلووا، افرادی که با او تماس داشتند شناسایی شدند و طبق گزارش‌های منتشرشده، تعداد افراد تحت مراقبت به ۱۹۷ نفر رسید. روس‌پاتربنادزور اعلام کرده است که در میان افراد تحت نظر، نشانه‌ای از بیماری مشاهده نشده است.
با وجود این، محدودیت‌های قرنطینه‌ای در بیمارستان شِلِخوف ادامه پیدا کرد و مقام‌های بهداشتی اقدامات پیشگیرانه مختلفی را در دستور کار قرار دادند. گزارش‌هایی نیز درباره محدودیت در چند بیمارستان ایرکوتسک منتشر شد، هرچند درباره تعداد دقیق مراکز و نوع محدودیت‌ها اطلاعات یکسانی وجود ندارد.
کارخانه آلومینیوم ایرکوتسک در شِلِخوف نیز به‌عنوان یک اقدام احتیاطی، استفاده از ماسک را برای کارکنان خود اجباری کرد.
طاعون چگونه ایجاد می‌شود و چه انواعی دارد؟
طاعون یک بیماری عفونی جدی است که باکتری Yersinia pestis عامل آن محسوب می‌شود. این باکتری به‌طور طبیعی در برخی جمعیت‌های جوندگان کوچک و کک‌هایی که روی آنها زندگی می‌کنند، وجود دارد.
طبق توضیحات سازمان جهانی بهداشت، انسان معمولاً از سه مسیر در معرض این بیماری قرار می‌گیرد: گزش کک آلوده، تماس مستقیم و بدون محافظت با بافت یا مایعات بدن حیوان یا انسان آلوده و استنشاق ذرات تنفسی فرد مبتلا به طاعون ریوی.
بیماری بسته به اینکه کدام بخش بدن تحت تأثیر باکتری قرار بگیرد، شکل‌های متفاوتی دارد.
شایع‌ترین نوع، طاعون خیارکی است. فرد مبتلا معمولاً پس از گزش کک آلوده با علائمی مانند تب، لرز، ضعف و تورم دردناک غدد لنفاوی مواجه می‌شود. این غدد متورم که «بوبو» نام دارند، از نشانه‌های شناخته‌شده این نوع بیماری هستند. دوره نهفتگی طاعون خیارکی معمولاً بین دو تا هشت روز است.
نوع دیگر، طاعون عفونت خون یا سپتی‌سمیک است که زمانی رخ می‌دهد که باکتری وارد جریان خون شود. تب، ضعف شدید، درد شکم، شوک و خونریزی در پوست یا اندام‌های داخلی از جمله علائم آن هستند. در موارد شدید حتی ممکن است بافت انگشتان دست و پا یا بینی سیاه شده و از بین برود.
طاعون ریوی خطرناک‌ترین شکل این بیماری محسوب می‌شود و مستقیماً ریه‌ها را درگیر می‌کند. تب، ضعف، درد قفسه سینه، تنگی نفس و سرفه، که گاهی با خلط خونی همراه است، از علائم آن به شمار می‌روند.
در میان انواع طاعون، نوع ریوی تنها شکل معمول بیماری است که می‌تواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود. انتقال آن از طریق ذرات تنفسی صورت می‌گیرد و دوره نهفتگی پس از استنشاق عامل بیماری می‌تواند بسیار کوتاه و حتی حدود یک روز باشد.
همین ویژگی باعث شده است که گزارش‌های اولیه درباره احتمال ابتلای شیپیلووا به طاعون ریوی نگرانی بیشتری ایجاد کند.
آیا طاعون مانند کرونا به‌سرعت منتشر می‌شود؟
طاعون و کووید-۱۹ از نظر شیوه انتقال تفاوت‌های مهمی دارند. بیشتر انواع طاعون به‌صورت مستقیم از یک انسان به انسان دیگر منتقل نمی‌شوند.
انتقال انسانی عمدتاً در ارتباط با طاعون ریوی مطرح است و معمولاً به تماس نزدیک با فرد بیمار و استنشاق ذرات تنفسی آلوده نیاز دارد.
به همین دلیل، تشخیص سریع بیمار، جداسازی او، شناسایی افرادی که با او تماس نزدیک داشته‌اند و شروع فوری درمان می‌تواند به قطع زنجیره انتقال کمک کند.
آیا طاعون هنوز بیماری مرگباری است؟
طاعون همچنان می‌تواند بیماری بسیار خطرناکی باشد، اما برخلاف دوران قرون وسطی، امروزه امکان درمان آن وجود دارد.
سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند عفونت ناشی از Yersinia pestis را درمان کنند و تشخیص و آغاز درمان در مراحل اولیه، احتمال نجات بیمار را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.
در صورت درمان نشدن، انواع ریوی و سپتی‌سمیک طاعون می‌توانند با سرعت زیادی پیشرفت کنند و به مرگ منجر شوند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، CDC، نیز بر ضرورت آغاز فوری درمان تأکید کرده است.
طاعون از چه زمانی وارد تاریخ بشر شد؟
سابقه طاعون بسیار قدیمی‌تر از همه‌گیری معروف «مرگ سیاه» در قرون وسطی است. تحقیقات ژنتیکی روی بقایای انسان‌های باستانی نشان داده‌اند که Yersinia pestis هزاران سال است که انسان‌ها را آلوده می‌کند.
بررسی‌های ژنومی نشان می‌دهند این باکتری احتمالاً حدود پنج تا شش هزار سال پیش از جد خود، Yersinia pseudotuberculosis، جدا شده و در طول زمان توانایی انتقال مؤثر از طریق کک‌ها را به دست آورده است.
یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در Nature Communications نیز شواهدی از حضور و گسترش طاعون در اوراسیا در حدود ۵۳۰۰ سال پیش ارائه کرده است. در مناطقی از روسیه و شرق آسیا نیز نمونه‌های باستانی حاوی DNA این باکتری پیدا شده‌اند.
سه همه‌گیری بزرگ طاعون در تاریخ
در منابع تاریخی معمولاً از سه دوره اصلی به‌عنوان بزرگ‌ترین همه‌گیری‌های طاعون یاد می‌شود.
طاعون ژوستینین چه زمانی رخ داد؟
نخستین همه‌گیری بزرگ شناخته‌شده از حدود سال ۵۴۱ میلادی و در دوره حکومت امپراتور ژوستینین آغاز شد. این بیماری در چندین موج تا قرن هشتم ادامه یافت.
بررسی DNA باقی‌مانده از قربانیان نشان داده است که Yersinia pestis عامل این همه‌گیری نیز بوده است.
مرگ سیاه چگونه اروپا را تغییر داد؟
دومین همه‌گیری بزرگ طاعون از میانه قرن چهاردهم آغاز شد و نخستین موج آن با نام «مرگ سیاه» شناخته می‌شود.
این بیماری تقریباً بین سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۳ بخش گسترده‌ای از اروپا، خاورمیانه و شمال آفریقا را درگیر کرد و در طول چند سال بخش بزرگی از جمعیت اروپا را از بین برد.
یک مطالعه ژنتیکی مهم که در سال ۲۰۲۲ در Nature منتشر شد، منشأ سویه مرتبط با آغاز مرگ سیاه را به منطقه‌ای در اطراف رشته‌کوه تیان‌شان، در محدوده قرقیزستان امروزی، مرتبط دانست. پژوهشگران DNA Yersinia pestis را در بقایای افرادی پیدا کردند که در سال‌های ۱۳۳۸ و ۱۳۳۹ در منطقه‌ای نزدیک دریاچه ایسیک‌کول جان باخته بودند.
سومین موج بزرگ طاعون چه زمانی آغاز شد؟
سومین همه‌گیری بزرگ در نیمه دوم قرن نوزدهم آغاز شد و از آسیا به مناطق مختلف جهان گسترش یافت. بقایای این چرخه همچنان در قالب مخازن حیوانی در بخش‌هایی از جهان وجود دارد.
آیا طاعون هنوز در جهان وجود دارد؟
برخلاف آبله، طاعون تاکنون ریشه‌کن نشده است. Yersinia pestis همچنان در طبیعت و در میان برخی جوندگان و کک‌ها وجود دارد.
سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده که در فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، ۱۰ کشور موارد مشکوک انسانی طاعون را گزارش کرده‌اند و در ۶ کشور نیز موارد ابتلا به‌طور قطعی تأیید شده است. مجموع موارد مشکوک در این دوره ۳۸۴۷ مورد بوده و ۴۲۳ مرگ نیز گزارش شده است.
بخش عمده این موارد به جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار مربوط بوده‌اند.
آیا روسیه پیش‌تر هم با طاعون مواجه شده است؟
در بخش‌هایی از روسیه و آسیای مرکزی، کانون‌های طبیعی Yersinia pestis همچنان در جمعیت‌های حیوانی وجود دارند. به همین دلیل، روسیه از دوران اتحاد جماهیر شوروی شبکه‌ای از مراکز تخصصی موسوم به «مؤسسات ضدطاعون» ایجاد کرده است تا بیماری و سایر عفونت‌های خطرناک را زیر نظر داشته باشد.
با این حال، ابتلای انسان به طاعون در روسیه بسیار نادر بوده است. طبق گزارشی که گاردین منتشر کرده، پیش از حادثه اخیر، آخرین مورد شناخته‌شده ابتلای انسانی به طاعون در روسیه در سال ۲۰۱۶ ثبت شده بود.
