پذیرهنویسی یکی از سازوکارهای تأمین سرمایه در بازار بورس است که از طریق آن، شرکتها و نهادهای مالی میتوانند منابع مالی موردنیاز خود را از سرمایهگذاران جذب کنند. در این فرایند، افراد با خرید اوراق بهادار یا قبول تعهد پرداخت مبلغ مشخصی، در تأمین سرمایه ناشر مشارکت میکنند.
اگرچه پذیرهنویسی از بعضی جهات به عرضه اولیه سهام شباهت دارد، اما این دو فرایند از نظر هدف، شرایط اجرا و زمان شروع معاملات تفاوتهای مهمی با یکدیگر دارند. آشنایی با این تفاوتها به سرمایهگذاران کمک میکند پیش از ورود به هرکدام، تصمیم آگاهانهتری بگیرند.
پذیرهنویسی در بورس به چه معناست؟
پذیرهنویسی به فرایندی گفته میشود که طی آن اشخاص حقیقی یا حقوقی برای خرید اوراق بهادار منتشرشده اعلام آمادگی میکنند و متعهد میشوند مبلغ مشخصی را طبق شرایط اعلامشده بپردازند.
یکی از مهمترین کاربردهای این روش، تأمین سرمایه اولیه شرکتهای سهامی عام در زمان تأسیس است. در چنین شرایطی، مؤسسان بخشی از سرمایه موردنیاز را تأمین میکنند و برای فراهم کردن باقیمانده آن از مشارکت عمومی سرمایهگذاران کمک میگیرند.
برای درک بهتر موضوع، فرض کنید گروهی تصمیم دارند شرکتی با سرمایه اولیه ۱۰۰ میلیارد تومان تأسیس کنند. اگر مؤسسان بتوانند ۲۰ میلیارد تومان از این مبلغ را تعهد کنند، برای تأمین ۸۰ میلیارد تومان باقیمانده میتوانند از طریق پذیرهنویسی عمومی اقدام کنند.
افرادی که در این فرایند مشارکت میکنند، پس از تکمیل مراحل قانونی و ثبت شرکت، متناسب با تعداد سهام خود در مالکیت مجموعه سهیم خواهند شد.
البته کاربرد پذیرهنویسی به تأسیس شرکتهای جدید محدود نمیشود. این روش برای عرضه برخی اوراق بهادار و همچنین واحدهای صندوقهای سرمایهگذاری نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
روشهای پذیرهنویسی در بورس
پذیرهنویسی با توجه به میزان تعهد نهاد مالی نسبت به فروش اوراق، به دو شیوه اصلی انجام میشود:
۱. پذیرهنویسی به روش تعهد پذیرهنویسی
در این شیوه، یک نهاد مالی مسئولیت خرید اوراق بهاداری را بر عهده میگیرد که تا پایان مهلت عرضه به فروش نرسیدهاند.
به عبارت دیگر، اگر ناشر نتواند تمام اوراق موردنظر خود را در اختیار سرمایهگذاران قرار دهد، نهاد متعهد پذیرهنویسی موظف است مطابق قرارداد، اوراق باقیمانده را خریداری کند.
وجود چنین تعهدی باعث میشود ناشر با اطمینان بیشتری برای تأمین منابع مالی برنامهریزی کند؛ زیرا بخشی از ریسک فروش نرفتن اوراق به نهاد مالی متعهد منتقل میشود.
۲. پذیرهنویسی به روش بهترین کوشش
در روش بهترین کوشش، نهاد مالی یا مجموعه مسئول عرضه تلاش میکند تا حد امکان اوراق بهادار بیشتری را به سرمایهگذاران بفروشد؛ اما مسئولیتی برای خرید اوراق باقیمانده ندارد.
بنابراین، اگر در پایان مهلت تعیینشده بخشی از اوراق به فروش نرسیده باشد، عرضهکننده الزامی به خرید آنها نخواهد داشت. در نتیجه، احتمال تأمین نشدن تمام سرمایه موردنیاز ناشر در این روش بیشتر است.
تفاوت اصلی این دو شیوه به میزان مسئولیت نهاد مالی بازمیگردد. در روش تعهد پذیرهنویسی، خرید اوراق فروشنرفته تضمین میشود؛ اما در روش بهترین کوشش، چنین تضمینی وجود ندارد.
مراحل پذیرهنویسی چگونه انجام میشود؟
پذیرهنویسی عمومی برای تأسیس شرکت سهامی عام باید مطابق مراحل و ضوابط قانونی انجام شود. این فرایند از آمادهسازی مدارک اولیه شروع میشود و پس از تأمین سرمایه و ثبت شرکت به پایان میرسد.
۱. تدوین طرح پذیرهنویسی
در نخستین مرحله، مؤسسان باید اطلاعات اصلی شرکت را مشخص کنند. این اطلاعات شامل موضوع فعالیت، میزان سرمایه اولیه و شرایط مشارکت سرمایهگذاران است.
پس از آمادهسازی طرح، مؤسسان باید آن را امضا کنند و به همراه مدارک موردنیاز، از جمله اظهارنامه و طرح اساسنامه، به مرجع ثبت شرکتها ارائه دهند.
۲. دریافت مجوز و انتشار اطلاعیه پذیرهنویسی
پس از بررسی مدارک و دریافت مجوزهای ضروری، اطلاعیه پذیرهنویسی منتشر میشود تا افراد علاقهمند بتوانند از جزئیات مشارکت مطلع شوند.
این اطلاعیه معمولاً شامل اطلاعاتی مانند نام شرکت، حوزه فعالیت، مشخصات مؤسسان، تعداد سهام قابل عرضه، میزان سرمایه موردنیاز و مهلت پذیرهنویسی است.
۳. اعلام تعهد و پرداخت وجه
سرمایهگذاران پس از بررسی شرایط اعلامشده، تعداد سهام موردنظر خود را انتخاب میکنند و تعهد پرداخت مبلغ مربوط به آن را میپذیرند.
طبق مقررات قانون تجارت، در پذیرهنویسی شرکتهای سهامی عام، متقاضیان باید در مرحله نخست دستکم ۳۵ درصد مبلغ سهامی را که تعهد کردهاند، پرداخت کنند. تسویه باقیمانده مبلغ نیز باید مطابق ضوابط و شرایط تعیینشده انجام شود.
۴. بررسی نتیجه پذیرهنویسی
با پایان مهلت پذیرهنویسی، میزان مشارکت سرمایهگذاران و مبلغ تأمینشده مورد بررسی قرار میگیرد.
اگر سرمایه موردنیاز مطابق مقررات قانونی جمعآوری شده باشد، فرایند تأسیس شرکت وارد مراحل بعدی میشود. در غیر این صورت، با توجه به شرایط عرضه و ضوابط مربوط، ممکن است مهلت پذیرهنویسی تمدید شود یا مبالغ پرداختشده به متقاضیان بازگردانده شود.
۵. برگزاری مجمع عمومی مؤسس
پس از تکمیل موفقیتآمیز پذیرهنویسی، مؤسسان برای تشکیل مجمع عمومی مؤسس اقدام میکنند.
در این جلسه، موضوعات مهمی از جمله تصویب اساسنامه شرکت، انتخاب نخستین مدیران و بازرسان و بررسی تعهدات سرمایهای مطرح میشود.
۶. ثبت نهایی شرکت
در آخرین مرحله، مدارک موردنیاز برای ثبت قانونی شرکت ارائه میشود. پس از تکمیل تشریفات ثبتی، شرکت میتواند فعالیت خود را در چارچوب مجوزها و مقررات مربوط آغاز کند.
مهلت پذیرهنویسی چقدر است؟
مدتزمان پذیرهنویسی به نوع اوراق بهادار و مقررات مربوط به آن بستگی دارد. برای پذیرهنویسی عمومی شرکتهای سهامی عام، مهلت در نظر گرفتهشده معمولاً حداکثر ۳۰ روز است. تمدید این بازه نیز به ارائه دلایل لازم و دریافت موافقت مرجع مربوط نیاز دارد.
بااینحال، نمیتوان مدت یکسانی را برای تمام پذیرهنویسیهای بازار سرمایه در نظر گرفت. برای مثال، زمان پذیرهنویسی واحدهای صندوقهای سرمایهگذاری ممکن است با شرکتهای سهامی عام متفاوت باشد.
به همین دلیل، افرادی که قصد مشارکت دارند باید تاریخ شروع و پایان هر پذیرهنویسی را از طریق اطلاعیه رسمی همان عرضه بررسی کنند.
در اطلاعیه پذیرهنویسی چه اطلاعاتی درج میشود؟
اطلاعیه پذیرهنویسی سندی رسمی است که شرایط مشارکت سرمایهگذاران در تأمین سرمایه یک شرکت یا مجموعه را مشخص میکند. هدف از انتشار آن، فراهم کردن اطلاعات ضروری برای تصمیمگیری آگاهانه متقاضیان است.
در پذیرهنویسی شرکتهای سهامی عام، معمولاً اطلاعات زیر در این اطلاعیه درج میشود:
-
نام شرکت، موضوع فعالیت و نشانی مرکز اصلی
-
مشخصات و سوابق مؤسسان
-
میزان سرمایه نقدی و غیرنقدی شرکت
-
تعداد سهام قابل پذیرهنویسی و ارزش اسمی هر سهم
-
میزان سرمایه تعهدشده و پرداختشده توسط مؤسسان
-
حداقل تعداد سهام قابل خرید و مبلغ اولیه موردنیاز
-
مشخصات بانک و حساب تعیینشده برای واریز وجوه
-
تاریخ آغاز و پایان پذیرهنویسی
-
شرایط و نحوه تخصیص سهام به متقاضیان
-
اطلاعات مربوط به مجوزها و مدارک ثبتی شرکت
مطالعه دقیق این موارد پیش از مشارکت اهمیت زیادی دارد. سرمایهگذار باید بداند منابع مالی جمعآوریشده قرار است در چه زمینهای مصرف شوند و مشارکت در پذیرهنویسی چه تعهداتی برای او ایجاد میکند.
ورقه تعهد سهم چیست و چه کاربردی دارد؟
ورقه تعهد سهم سندی است که در آن تعداد سهام پذیرهنویسیشده توسط یک شخص و مبلغی که برای خرید آنها تعهد کرده، مشخص میشود.
این سند معمولاً اطلاعاتی مانند مشخصات هویتی پذیرهنویس، نام شرکت، تعداد سهام درخواستی، مبلغ پرداختشده و شرایط تسویه باقیمانده تعهد را در بر میگیرد.
در شیوه سنتی پذیرهنویسی، ورقه تعهد سهم در دو نسخه تنظیم میشد؛ یک نسخه به متقاضی تحویل داده میشد و نسخه دیگر نزد بانک باقی میماند.
البته امروزه بسیاری از پذیرهنویسیهای بازار سرمایه بهصورت الکترونیکی انجام میشوند. در این روش، ثبت سفارش و پرداخت وجه از طریق سامانههای مربوط صورت میگیرد و معمولاً نیازی به مراجعه حضوری سرمایهگذار نیست.
پذیرهنویسی حق تقدم استفادهنشده چیست؟
هنگامی که یک شرکت بورسی از محل آورده نقدی سهامداران افزایش سرمایه میدهد، سهامداران فعلی معمولاً از حق تقدم خرید سهام جدید برخوردار میشوند.
هر سهامدار میتواند در مهلت تعیینشده از این حق استفاده کند یا در صورت فراهم بودن شرایط، آن را به شخص دیگری بفروشد. اگر سهامدار در این مدت نه از حق خود استفاده کند و نه آن را به فروش برساند، حق تقدم او در گروه حق تقدمهای استفادهنشده قرار میگیرد.
شرکت میتواند این حق تقدمها را مطابق مقررات، از طریق حراج در اختیار سایر سرمایهگذاران قرار دهد.
خریداران این اوراق معمولاً باید علاوه بر مبلغی که بابت خرید حق تقدم پرداخت میکنند، ارزش اسمی هر سهم را نیز بپردازند.
برای مثال، فرض کنید قیمت هر حق تقدم در حراج ۶۰ تومان باشد و ارزش اسمی هر سهم نیز ۱۰۰ تومان تعیین شده باشد. در این شرایط، خریدار برای هر حق تقدم باید در مجموع ۱۶۰ تومان پرداخت کند.
نکته مهم اینکه حق تقدمهایی که از طریق حراج حق تقدمهای استفادهنشده خریداری میشوند، معمولاً در همان دوره امکان فروش مجدد ندارند. بنابراین، خریدار باید تا پایان مراحل افزایش سرمایه و تبدیل حق تقدم به سهم منتظر بماند.
تفاوت پذیرهنویسی با عرضه اولیه سهام چیست؟
پذیرهنویسی و عرضه اولیه هر دو راههایی برای مشارکت سرمایهگذاران در بازار سرمایه هستند؛ اما از نظر ماهیت و هدف با یکدیگر تفاوت دارند.
عرضه اولیه زمانی اتفاق میافتد که سهام یک شرکت برای نخستین بار در بورس یا فرابورس در اختیار عموم سرمایهگذاران قرار میگیرد. این شرکت ممکن است سالها از زمان تأسیس آن گذشته باشد و سابقه فعالیت اقتصادی و درآمدزایی داشته باشد.
در مقابل، پذیرهنویسی میتواند با هدف تأمین سرمایه یک شرکت تازهتأسیس یا جمعآوری منابع مالی موردنیاز یک صندوق سرمایهگذاری انجام شود.
مهمترین تفاوتهای این دو فرایند عبارتاند از:
-
هدف: در پذیرهنویسی، منابع مالی از طریق تعهد یا خرید اوراق جمعآوری میشود؛ اما عرضه اولیه با هدف عرضه سهام یک شرکت برای نخستین بار در بازار سرمایه انجام میگیرد.
-
وضعیت ناشر: شرکت یا صندوقی که پذیرهنویسی میکند ممکن است هنوز در مرحله تأسیس باشد؛ درحالیکه شرکت عرضهکننده سهام در عرضه اولیه، پیش از آن تأسیس شده است.
-
قیمتگذاری: قیمت اوراق در پذیرهنویسی مطابق شرایط اعلامشده تعیین میشود؛ اما در عرضه اولیه ممکن است یک محدوده قیمتی مشخص برای ثبت سفارش در نظر گرفته شود.
-
مدت ثبت سفارش: بازه پذیرهنویسی با توجه به نوع عرضه متفاوت است؛ درحالیکه عرضه اولیه معمولاً طی یک روز معاملاتی انجام میشود.
-
زمان آغاز معاملات: اوراق پذیرهنویسیشده ممکن است برای شروع معاملات به طی شدن مراحل قانونی و دریافت مجوزهای بعدی نیاز داشته باشند؛ اما زمان معامله سهام عرضه اولیه به برنامه و مقررات بازگشایی نماد وابسته است.
یکی از تفاوتهای مهم این دو روش به زمان دسترسی سرمایهگذار به دارایی خود مربوط میشود. در پذیرهنویسی یک شرکت یا صندوق تازهتأسیس، ممکن است سرمایه فرد تا زمان آغاز معاملات ثانویه برای مدتی امکان برداشت یا فروش نداشته باشد.
در مقابل، سهام عرضه اولیه پس از بازگشایی نماد و آغاز معاملات، مطابق مقررات بازار قابل خریدوفروش خواهد بود.
مزایا و معایب پذیرهنویسی در بورس
پذیرهنویسی هم برای شرکتها و صندوقهای سرمایهگذاری و هم برای مشارکتکنندگان مزایایی دارد؛ بااینحال، این روش مانند سایر فرصتهای سرمایهگذاری بدون ریسک نیست. پیش از تصمیمگیری باید نقاط قوت و محدودیتهای آن را در نظر گرفت.
مزایای پذیرهنویسی
مهمترین مزایای مشارکت در پذیرهنویسی عبارتاند از:
-
فراهم شدن امکان مشارکت در تأمین سرمایه شرکتها و صندوقهای تازهتأسیس
-
کمک به ناشران برای جمعآوری منابع مالی موردنیاز
-
ایجاد فرصت سرمایهگذاری در مراحل اولیه فعالیت یک مجموعه
-
مشخص بودن شرایط اولیه مشارکت از طریق اطلاعیه رسمی
-
فراهم شدن امکان مشارکت تعداد بیشتری از سرمایهگذاران در تأمین منابع مالی
معایب و ریسکهای پذیرهنویسی
در کنار مزایای یادشده، سرمایهگذاران باید به محدودیتها و ریسکهای احتمالی این روش نیز توجه کنند:
-
احتمال فاصله زمانی طولانی میان پذیرهنویسی و آغاز معاملات اوراق
-
محدود بودن امکان نقد کردن سرمایه تا زمان بازگشایی نماد
-
نبود سابقه عملکرد مالی در برخی شرکتها و صندوقهای تازهتأسیس
-
احتمال تغییر شرایط اقتصادی و وضعیت بازار در فاصله پذیرهنویسی تا شروع معاملات
-
نبود تضمین برای کسب سود یا افزایش ارزش سرمایهگذاری
آیا مشارکت در پذیرهنویسی بورس سودآور است؟
نمیتوان برای تمام پذیرهنویسیها بازدهی مشخص یا سود تضمینشدهای در نظر گرفت. نتیجه سرمایهگذاری در این فرایند به عوامل مختلفی مانند نوع اوراق بهادار، عملکرد ناشر، شرایط بازار و ارزش اوراق پس از آغاز معاملات بستگی دارد.
برای نمونه، اگر فردی در پذیرهنویسی یک صندوق سرمایهگذاری شرکت کند، میزان بازدهی او تا حد زیادی به ترکیب داراییهای صندوق و عملکرد مدیریت آن وابسته خواهد بود.
در مورد شرکتهای تازهتأسیس نیز عواملی مانند توانایی مدیران، وضعیت اقتصادی و میزان موفقیت طرح تجاری میتوانند بر ارزش سرمایهگذاری تأثیر بگذارند.
بنابراین، صرف شرکت در پذیرهنویسی به معنای کسب سود قطعی نیست. بهتر است سرمایهگذاران پیش از پرداخت وجه، اطلاعیه عرضه را با دقت مطالعه کنند، درباره فعالیت ناشر اطلاعات به دست آورند و ریسکهای احتمالی را در تصمیم خود لحاظ کنند.








