در میان علاقهمندان به فناوری هوانوردی، نام جنگنده جت مسرشمیت Me 262 که در سال ۱۹۴۴ معرفی شد، بهعنوان نخستین هواپیمای جت عملیاتی شناخته میشود. اما داستان تولد موتور توربوجت، که قلب تپنده این نوع هواپیماهاست، پیچیدهتر و کمتر شناختهشده است. ایده استفاده از پیشران جت بهجای موتورهای پیستونی، از اوایل قرن بیستم در محافل علمی مطرح بود، اما تحقق آن سالها زمان برد.
در سال ۱۹۲۲، مهندس فرانسوی ماکسیم گیوم نخستین ثبت اختراع موتور توربوجت محوری را به نام خود ثبت کرد. با وجود جسارت علمی او، طرحش هرگز به مرحله ساخت نرسید. یک دهه بعد، فرانک وایتل، افسر نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا، ایدهای مشابه را با رویکردی عملیتر ارائه داد و در سال ۱۹۳۲ موفق به ثبت اختراع شد. با این حال، مسیر تبدیل این ایده به یک موتور قابل استفاده، با بیتوجهی نهادهای رسمی و چالشهای مالی همراه بود.
در نهایت، وایتل در سال ۱۹۳۷ با تأسیس شرکت Power Jets توانست طرح خود را به مرحله ساخت برساند، هرچند در آن زمان هنوز هیچ هواپیمایی برای نصب این موتور وجود نداشت. در همین دوره، در آلمان، فیزیکدان جوانی به نام هانس فون اوهاین نیز بهطور مستقل روی ایده مشابهی کار میکرد. او موفق شد موتور جت خود را روی هواپیمای هاینکل He 178 نصب کند و در ۲۷ اوت ۱۹۳۹ نخستین پرواز آزمایشی با موتور جت را انجام دهد. این رویداد تاریخی تنها چند روز پیش از آغاز جنگ جهانی دوم رخ داد و بهنوعی آغازگر عصر جت در هوانوردی بود.
نکتهای کمتر شنیدهشده در این میان، نقش اسپانیا در توسعه اولیه موتور جت است. ویرجیلیو لرِت رویز، خلبان و مهندس اسپانیایی، در سال ۱۹۳۶ موفق به ساخت نمونهای عملیاتی از موتور جت شد. اما با آغاز جنگ داخلی اسپانیا، او توسط نیروهای طرفدار فرانکو اعدام شد و پروژهاش ناتمام ماند. اگر تاریخ مسیر دیگری را طی میکرد، شاید اسپانیا نخستین کشور صاحب موتور جت عملیاتی میشد.
در حالی که اروپا در حال تجربه نخستین پروازهای جت بود، ایالات متحده هنوز وارد این عرصه نشده بود. پس از موفقیت موتور توربوجت وایتل در بریتانیا، توجه آمریکاییها به این فناوری جلب شد. یک نمونه از موتور Whittle W.1X به ایالات متحده ارسال شد و شرکت جنرال الکتریک مسئول بررسی و توسعه آن شد. نتیجه این همکاری، ساخت موتور Type 1-A بود که پس از آزمایشهای موفق، روی هواپیمای Bell XP-59A نصب شد. این هواپیما در اول اکتبر ۱۹۴۲ نخستین پرواز آزمایشی خود را انجام داد و ایالات متحده رسماً وارد دوران جت شد. خلبان آزمایشی رابرت ام. استنلی نخستین آمریکایی بود که با هواپیمای جت پرواز کرد.
هواپیمای XP-59A پس از اصلاحات متعدد، به نخستین جنگنده جت تولیدی ایالات متحده با نام Bell P-59 Airacomet تبدیل شد. هرچند این هواپیما هرگز در میدان نبرد بهکار گرفته نشد، اما نقش مهمی در آغاز مسیر توسعه جتهای نظامی ایفا کرد. در سال ۱۹۴۴، لاکهید P-80 جایگزین آن شد و فصل تازهای در تاریخ هوانوردی آمریکا رقم خورد.
داستان تولد موتور جت، حاصل تلاش و نوآوری چندین ذهن خلاق در کشورهای مختلف بود؛ از گیوم و وایتل گرفته تا اوهاین و لرِت رویز. هرکدام سهمی در شکلگیری فناوریای داشتند که چهره پرواز را برای همیشه تغییر داد.
