نگاهی به سیر پیر شدن جمعیت چین از سال ۱۹۵۰ تا ۲۱۰۰

نکات کلیدی:

• جمعیت چین از یکی از جوان‌ترین جمعیت‌های جهان در سال ۱۹۵۰ به جمعیتی تبدیل شده که پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۱۰۰ به‌شدت به سمت سالمند بودن متمایل شود.
• کاهش نرخ باروری و اجرای سیاست تک‌فرزندی باعث شد روند پیر شدن جمعیت چین پیش از رسیدن این کشور به سطح درآمد بالا شتاب بگیرد.
• دولت چین تلاش می‌کند با یارانه‌ها، معافیت‌های مالیاتی و تبلیغ فرزندآوری، کاهش بی‌سابقه نرخ تولد را معکوس کند.

جمعیت چین با سرعتی تاریخی در حال پیر شدن است.

اینفوگرافی بالا که توسط اسکار لئو از DataCanvas و با استفاده از داده‌های گزارش چشم‌انداز جمعیت جهان ۲۰۲۴ توسط سازمان ملل تهیه شده، نشان می‌دهد ساختار سنی جمعیت چین از سال ۱۹۵۰ تاکنون چگونه تغییر کرده و تا سال ۲۱۰۰ چه تحولاتی خواهد داشت.

در سال ۱۹۵۰ حدود ۲۴.۵ درصد از جمعیت چین در گروه سنی صفر تا ۹ سال قرار داشتند. این سهم در سال ۲۰۲۴ به تنها ۹.۹ درصد کاهش یافته و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۱۰۰ به حدود ۵ درصد برسد. در مقابل، جمعیت افراد ۸۰ سال و بالاتر به‌طور قابل‌توجهی افزایش خواهد یافت.

از انفجار جمعیت تا بحران تولد در چین

در میانه قرن بیستم، چین کشوری جوان محسوب می‌شد. نرخ باروری بسیار بالا در این کشور که در دهه ۱۹۵۰ بیش از شش فرزند برای هر زن بود، باعث شکل‌گیری هرم جمعیتی گسترده‌ای در پایه آن شد.

جدول زیر جمعیت چین را در سه گروه سنی تقسیم می‌کند:

کودکان (زیر ۱۵ سال)، جمعیت در سن کار (۱۵ تا ۶۴ سال) و سالمندان (۶۵ سال و بالاتر). این جدول نشان می‌دهد توازن میان این سه گروه در طول قرن بیست‌ویکم چگونه به‌شدت تغییر خواهد کرد.

اجرای سیاست تک‌فرزندی در سال ۱۹۸۰ مسیر جمعیتی چین را به‌طور ناگهانی تغییر داد. هدف این سیاست کنترل رشد سریع جمعیت بود، اما به کاهش شدید نرخ باروری به سطحی بسیار پایین‌تر از نرخ جایگزینی جمعیت یعنی ۲.۱ فرزند برای هر زن منجر شد.

حتی پس از لغو این سیاست در سال ۲۰۱۵ نیز تعداد تولدها همچنان کاهش یافت. جمعیت چین در سال ۲۰۲۵ برای سومین سال متوالی کاهش پیدا کرد و تعداد تولدهای جدید به پایین‌ترین سطح تاریخی رسید.

پیر شدن قبل از ثروتمند شدن

برخلاف بسیاری از اقتصادهای غربی، نرخ باروری چین پیش از آنکه این کشور به یک اقتصاد کاملاً توسعه‌یافته تبدیل شود به سطح بسیار پایینی رسید. به همین دلیل چین بدون برخورداری از همان سطح رفاه سرانه‌ای که در کشورهایی مانند ژاپن یا آلمان دیده می‌شود، با سرعت زیادی در حال پیر شدن است.

پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد تا سال ۲۱۰۰ نزدیک به ۴۰ درصد از جمعیت چین ممکن است ۶۰ سال یا بیشتر سن داشته باشند. در چنین شرایطی جمعیت در سن کار کاهش می‌یابد و تعداد بازنشستگان افزایش پیدا می‌کند؛ موضوعی که نگرانی‌هایی درباره کمبود نیروی کار، پایداری نظام بازنشستگی و کند شدن رشد اقتصادی ایجاد کرده است.

آیا سیاست‌ها می‌توانند این روند را تغییر دهند؟

پیش‌بینی‌های جمعیتی قطعیت ندارند. آن‌ها بر اساس فرض ادامه روندهای فعلی در نرخ تولد، مرگ‌ومیر و مهاجرت محاسبه می‌شوند. دولت چین در تلاش است این روندها را تغییر دهد.

در سال‌های اخیر، مقامات چین سیاست‌هایی مانند یارانه برای والدین، معافیت‌های مالیاتی، مشوق‌های مسکن و حتی تبلیغ فرزندآوری به‌عنوان «وظیفه ملی» را اجرا کرده‌اند.

با این حال، تاکنون این مشوق‌های مالی نتوانسته‌اند بر عوامل ساختاری مانند هزینه بالای مسکن، رقابت شدید آموزشی، شهرنشینی و تغییر نگرش‌های اجتماعی نسبت به فرزندآوری غلبه کنند.

اینکه چین بتواند مسیر جمعیتی خود را به‌طور معناداری تغییر دهد هنوز مشخص نیست. اما داده‌ها یک نکته را به‌وضوح نشان می‌دهند: ساختار سنی جمعیت چین در سال ۲۱۰۰ کاملاً متفاوت از کشوری خواهد بود که در سال ۱۹۵۰ یکی از جوان‌ترین جمعیت‌های جهان را داشت.