بازار ارز در روزهای اخیر شاهد رفتاری غیرعادی بوده است: دلار با قیمتی پایینتر از نرخ متداول فروخته میشود، اما تنها در برابر اسکناسهای درشت ریالی. گزارشهای میدانی از تهران، مشهد، سمنان، کرمان و چند شهر حکایت از روندی دارد که فراتر از نوسانات عادی ارزی است. نشانهها از افزایش هدفمند تقاضا برای پول نقد ریالی حکایت دارد و دست اندرکاران بازار را به سناریوهایی چون قاچاق سوخت، تسویههای زیرزمینی، اخلال ارزی و شرطبندی بر ارزش آینده ریال کشانده است.
از شایعه تا واقعیت میدانی
حدود یک هفته است که در فضای بازار دلار، شایعاتی جدی دهان به دهان میچرخد؛ شایعاتی که اکنون از مرز گمانهزنی گذشته و به روایتهای عینی تبدیل شده است. بر اساس این روایتها، دلار فروشها در شهرهای گوناگون، حاضرند دلار را به صورت نقدی و در ازای دریافت اسکناسهای ۵۰۰ هزار و یک میلیون تومانی، با اختلافی عجیب، حتی ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان پایینتر از نرخ روز معامله کنند.
بررسیهای میدانی نشان میدهد که دیگر نباید این اتفاق را یک نوسان هیجانی یا واکنش زودگذر به اخبار سیاسی دانست. آنچه در چندین شهر شاهد آن هستیم، بوی عملیاتی هماهنگ و سازمانیافته میدهد. در هر شهر نرخ متفاوت است، اما یک نقطه مشترک وجود دارد: فروشندگان این دلارهای ارزان، هدفی روشن دارند و آن جمعآوری ریال نقدی است.
در نگاه اول، فروش دلار زیر قیمت بازار منع قانونی ندارد. هر کسی میتواند دارایی خود را به هر قیمتی که میخواهد عرضه کند. اما هنگامی که این روند به صورت گسترده، هماهنگ و با هدف یکسان انجام شود، ماجرا از محدوده یک معامله ساده خارج میشود و وارد حوزهای مشکوک و قابل تأمل میگردد.
پنج سناریوی احتمالی؛ از کشتیهای گرفتار تا قاچاق سوخت
سناریوی اول: کشتیهای به گل نشسته در خلیج فارس
یکی از جدیترین سناریوهای مطرح شده در بازار به کشتیهای تجاری گرفتار در تنگه هرمز بازمیگردد. ابتدا صحبت از پرداخت ۲ میلیون دلار عوارض بود، سپس یوآن مطرح شد و حالا برخی میگویند پرداخت باید به ریال نقدی انجام شود. اگر این روایت درست باشد، شرکتهای کشتیرانی به دلیل محدودیتهای بانکی، تحریمها و مشکلات FATF، ناچارند برای تهیه ریال به بازار غیررسمی روی آورند. احتمالاً یک شبکه واسطه مأمور تبدیل دلار به ریال نقدی شده است.
سناریوی دوم: مسیرهای تاریک و پول کثیف
تجربه جهانی نشان میدهد پول نقد، ابزار محبوب فعالیتهای غیرشفاف، از جمله تروریسم، است. محدودیتهای اروپا بر اسکناسهای درشت دقیقاً به همین دلیل اعمال شده و به همین آسانی اسکناسهای ۵۰۰ یورویی در اتحادیه اروپا توزیع نمیشود. در ایران و منطقه نیز هر جا ردپای اسکناس درشت پررنگ شود، معمولاً پای فعالیتهایی در میان است که تمایلی به ثبت ردپای مالی ندارند.
سناریوی سوم: شرطبندی روی آینده ریال
برخی تحلیلگران این پدیده را یک سیگنال پنهان از سوی بازار میدانند. فروش ارزان دلار و جمعآوری ریال، به ویژه در شهری مثل مشهد، میتواند نشانهٔ این باشد که برخی بازیگران خارجی، به ویژه تجار افغانستانی و پاکستانی، روی تقویت ریال پس از یک توافق احتمالی شرط بستهاند. سود اصلی در آن فاصله کوتاه پس از توافق و پیش از تثبیت بازار به دست میآید.
سناریوی چهارم: اخلال ارزی با طراحی خارجی
فرضیه دیگری که مطرح میشود، اخلال عمدی از سوی برخی کشورهاست. کشورهایی که در سالهای اخیر با ایران روابط مالی داشتهاند، ممکن است حالا و پس از جنگ اخیر، با استفاده از شبکههای خود در داخل، هدفشان بیثبات کردن بازار ارز و پول باشد. بازی با عرضه دلار و جمعآوری ریال میتواند جزئی از این طراحی محسوب شود.
سناریوی پنجم: سود کلان پشت پرده قاچاق سوخت
اما شاید اصلیترین سناریو، به قاچاق سوخت مربوط شود. قاچاقچیان در کشورهای همسایه برای تسویه حسابهای خود نیاز به ریال نقدی دارند تا ضمن عدم ردیابی مالی، حسابها را با طرف ایرانی تسویه کنند. در این مدل، ضرر ناشی از فروش ارزان دلار در سود کلان قاچاق جبران میشود.
تأیید سناریوی قاچاق سوخت از زبان یک مقام رسمی
جعفر قادری، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، در گفتوگو با رویداد۲۴ میگوید: «این موضوع در جلسه با رئیس کل بانک مرکزی مطرح شده است. شنیدهام که خریداران ریال، این پول را برای تسویه حساب سوخت قاچاق استفاده میکنند. درست است که دلار را ارزانتر میفروشند، اما سودشان در قاچاق سوخت آنقدر بالاست که این ضرر جزئی برایشان بیاهمیت است.» قادری میگوید قرار است جلسه هفته آینده کمیسیون اقتصادی با بانک مرکزی به این موضوع اختصاص یابد، چرا که مردم نگران اختلال در سیستم بانکی و افزایش تقاضا برای پول نقد هستند.
سیاوش غیبیپور، کارشناس ارز، در گفتوگو با رویداد۲۴ گفت: «در اقتصاد، افزایش تقاضا برای پول ملی معمولاً نشانه تقویت آن است.» او سه منبع اصلی برای افزایش تقاضای ریال برشمرد: مسیرهای تجاری، مسیر گردشگری (به ویژه عراقیها) و قراردادهای تجاری بینالمللی که به ریال منعقد شده باشند. به گفته او، اگر این تقاضا پایدار باشد، نشانه رونق اقتصادی است، اما اگر مقطعی باشد، نشان میدهد عدهای دلار را شکننده میبینند و تقاضا برای ریال را افزایش دادهاند.
غیبیپور درباره علت پایینتر بودن نسبی نرخ دلار در مشهد گفت: «در مشهد تقاضای ریال همیشه بیشتر است. بسیاری از افغانستانیهایی که قصد ورود به ایران را دارند به ریال نیاز دارند. از سوی دیگر، کسانی که دلار زیادی در اختیار دارند، به دلیل محدودیتهای مرزی، تلاش میکنند دلارهای خود را نقد کنند. اگر بخواهند دلار را به طور رسمی بفروشند، مشمول مالیات میشوند، به همین دلیل به بازار غیررسمی پناه میبرند.»
او همچنین گفت نسبت اسکناس به کل نقدینگی کمتر از ۵ درصد است. کسانی که با اقتصاد رسمی سر و کار دارند نیاز چندانی به اسکناس ندارند. کسانی با اسکناس سروکار دارند که فعالیتهای زیرزمینی انجام میدهند، مالیات را دور میزنند و نمیخواهند ردپایی در سیستم بانکی داشته باشند. البته ممکن است برخی نیز از ترس تشدید جنگ و ناتوانی سیستم بانکی، پولهای خود را از بانکها خارج کردهاند.
