بازار کار ایران پس از جنگ ۴۰ روزه، با بحرانی فراتر از افزایش بیکاری روبهرو شده است؛ بحرانی که در آن بسیاری از نیروهای تعدیلشده، از کارگران ساده تا متخصصان، برای تأمین حداقل درآمد به سمت مشاغل کممهارت و ناپایدار در پلتفرمهای آنلاین رفتهاند. افزایش چشمگیر ثبتنام رانندگان، پیکهای موتوری و حتی نیروهای خدماتی در ماههای اخیر، بیش از آنکه نشانه رونق اقتصاد دیجیتال باشد، از کوچکتر شدن اقتصاد و کاهش فرصتهای شغلی مولد حکایت دارد؛ وضعیتی که میتواند به افت کیفیت اشتغال و کاهش درآمد واقعی شاغلان منجر شود.
روزنامه شرق در اینباره مینویسد: آنچه امروز در بازار کار دیده میشود، نه بازگشت به تعادل، بلکه شکلگیری نوعی تعادل معیوب است؛ تعادلی که در آن اشتغال در بخشهایی افزایش یافته که کمترین ارزش افزوده را در اقتصاد دارند. دادهها نشان میدهد بخش بزرگی از بیکاران برای گذران حداقل معیشت به پلتفرمهای آنلاین پناه آوردهاند؛ پلتفرمهایی که بیشتر به محل تخلیه فشار بازار کار تبدیل شدهاند تا موتور ایجاد شغل پایدار. برای درک بهتر این وضعیت، کافی است به ثبت ۳۱۸ هزار درخواست شغل در یک روز نگاه کنیم؛ عددی که حجم بالای تقاضای کار در برابر کاهش فرصتهای شغلی را نشان میدهد. در این شرایط، شکاف میان عرضه و تقاضای نیروی کار دیگر یک ناهماهنگی ساده نیست، بلکه به یک معضل ساختاری تبدیل شده است.
هجوم به مشاغل کممهارت؛ از متخصص تا پیکموتوری
افرادی که در یک ماه گذشته شغل خود را از دست دادهاند، هرکدام به شکلی تلاش کردهاند وارد بازار کار شوند؛ بازاری که در عمل به مشاغل روزمزد و کمثبات محدود شده است. چند روز قبل، تپسی اعلام کرد تعداد رانندگان ثبتنامی در سال جدید، ۱۵ تا ۲۰ درصد بیشتر از پیشبینی این پلتفرم بوده است. اما این افزایش، نه نشانه رونق، بلکه نتیجه فشار عرضه نیروی کار است؛ بازاری که در آن تعداد رانندگان بیشتر شده، اما تقاضا برای سفر رشد نکرده یا حتی کاهش یافته است.
در حوزه پیکهای موتوری نیز همین الگو تکرار میشود. رئیس اتحادیه حملونقل بار سبک شهری و پیکموتوری تهران چند روز قبل اعلام کرد که هماکنون حدود چهار تا پنج هزار نفر در قالب دفاتر پیکموتوری زیر نظر این اتحادیه فعالیت میکنند. او همچنین گفته بود:
متوسط درآمد روزانه یک پیکموتوری حدود یک میلیون تومان است، اما بخش زیادی از آن صرف بنزین، استهلاک موتور و کمیسیون میشود و در نهایت درآمد خالص رقم بالایی نخواهد بود.
از سوی دیگر، گفته میشود تعداد درخواستها برای پیک موتوری از روزی ۷۰۰ تماس به ۲۰۰ مورد رسیده است. این آمار نشان میدهد که اشتغال وجود دارد، اما کیفیت آن بسیار پایین است.
در کنار این موارد، پلتفرم سنجاق نیز در گزارشی از افزایش جذب متخصصان خبر داده و اعلام کرده بود تعداد متخصصان جذبشده در اردیبهشتماه نسبت به شش ماه گذشته دو برابر شده است. اهمیت این آمار در آن است که نشان میدهد موج تعدیل و بیکاری فقط کارگران ساده را دربر نگرفته و متخصصان حوزههای مختلف را هم تحت تأثیر قرار داده است. آمار نگرانکننده دیگر نیز به پلتفرم آچاره مربوط میشود؛ جایی که ثبتنام در حوزههایی مانند نظافت و پذیرایی در اردیبهشت ۱۴۰۵ نسبت به اردیبهشت ۱۴۰۴ سه برابر شده است.
اقتصاد کوچکتر، رقابت مخربتر
آنچه امروز رخ میدهد، از منظر اقتصادی هشداری جدی است. اقتصاد زمانی رشد میکند که نیروی کار به سمت فعالیتهای با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند؛ اما اکنون مسیر برعکس شده است. سهم مشاغل کممهارت افزایش یافته و نقش فعالیتهای مولد کاهش پیدا کرده است. مسئله فقط تغییر ترکیب اشتغال نیست، بلکه تناقض عمیقتری در حال شکلگیری است: افزایش عرضه خدمات، همزمان با کاهش تقاضا برای آنها.
به زبان ساده، کیک اقتصاد کوچکتر شده، اما شمار افرادی که برای سهم گرفتن از آن رقابت میکنند، بهطور چشمگیری افزایش یافته است. نتیجه این روند، رقابت مخرب، کاهش قیمتها، افت درآمد واقعی و فرسایش سرمایه انسانی است.
در کنار این شرایط، ناپایداری اینترنت نیز به عامل تشدیدکننده دیگری تبدیل شده است. اقتصاد پلتفرمی به اتصال پایدار وابسته است، اما اختلال در اینترنت، دسترسی به اپلیکیشنها را محدود کرده، روند ثبت سفارش را مختل ساخته و حتی امکان جستوجوی خدمات را کاهش داده است. در چنین وضعی، نهتنها تقاضا کاهش مییابد، بلکه همان دسترسی محدود به تقاضا نیز دشوارتر میشود.
این گزارش فقط درباره بیکاری نیست، بلکه درباره سقوط کیفیت اشتغال است. اقتصادی که در آن متخصصان به مشاغل کممهارت پناه میبرند، تقاضا کاهش مییابد و زیرساختها ناپایدارند، در مسیر فرسایش قرار گرفته است. ادامه این روند میتواند به تثبیت اقتصادی کمبازده، کمدرآمد و نابرابر بینجامد؛ اقتصادی که حتی با افزایش تعداد شاغلان، فقیرتر میشود.
منیع: خودروجور
