سلاحی مرگبار که با شعلهای خاموشنشدنی، هم پرده دود ایجاد میکند و هم سوختگیهای عمیق؛ اما آیا استفاده از آن در مناطق غیرنظامی جنایت جنگی محسوب میشود؟
پنج ماه از حمله به یک سالن ورزشی در لامرد استان فارس میگذرد؛ حادثهای که در جریان آن ۲۱ شهروند بیگناه جان خود را از دست دادند. حالا وزارت بهداشت از بررسی شواهد تازهای درباره نوع سلاح و موادی که در این حمله مورد استفاده قرار گرفتهاند، خبر داده است. شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، روز گذشته در اظهاراتی جنجالی مدعی شد که سلاحهای بهکاررفته در بمباران لامرد به فسفر آغشته بودهاند و وزارت بهداشت تحقیقاتی در این زمینه انجام داده و امیدوار است نتایج آن را در مجامع بینالمللی منتشر کند. اما سوال اصلی این است که بمب فسفری چیست و چرا در برخی از درگیریهای نظامی از آن استفاده میشود؟
بمب فسفری؛ سلاحی با دو کاربرد مرگبار و دودزا
بمب فسفری نوعی مهمات آتشزا و دودزا است که برای ایجاد نور، دود غلیظ یا حرارت شدید طراحی شده است. در ساخت برخی از این مهمات از فسفر سفید استفاده میشود؛ مادهای شیمیایی که هنگام تماس با اکسیژن بهسرعت واکنش نشان میدهد و شعلهای خاموشنشدنی و ابری از دود سفید ایجاد میکند. فسفر سفید یکی از اشکال رایج عنصر شیمیایی فسفر است که کاربردهای مختلفی در مهمات نظامی دارد. از این ماده در برخی مهمات ردیاب نیز برای ایجاد نور و شعله بهره میبرند و همچنین در نارنجکهای دودزا برای نیروهای پیاده، نارنجکاندازهای دفاعی نصبشده روی تانکها و خودروهای زرهی و مهمات توپخانه و خمپارهاندازها مورد استفاده قرار میگیرد.
یکی از مهمترین ویژگیهای فسفر سفید، توانایی بالای آن در تولید دود است. این ماده پس از تماس با هوا بهسرعت واکنش نشان میدهد و ابری از بخار پنتااکسید فسفر ایجاد میکند که میتواند میدان دید نیروهای دشمن را مختل کند و پوشش مناسبی برای حرکت نیروهای خودی فراهم آورد. با این حال، همین مادهای که برای ایجاد پوشش دود استفاده میشود، میتواند به سلاحی مرگبار تبدیل شود. فسفر سفید یک ماده شیمیایی بسیار سمی است که در تماس با اکسیژن بهسرعت شعلهور میشود و از آنجا که قابلیت حل شدن بالایی در چربی دارد، میتواند سوختگیهای بسیار شدید و عمیقی روی بافت بدن انسان ایجاد کند. همیش دی برتون-گوردون، فرمانده سابق نیروهای دفاعی شیمیایی، بیولوژیکی و هستهای بریتانیا و ناتو، درباره بمب فسفری میگوید که اگر فسفر سفید روی بدن فردی فرود بیاید، با شدت بسیار زیادی بدن او را میسوزاند و این سوختگیها تا زمانی که ماده کاملاً نسوزد، ادامه خواهند داشت.
قوانین بینالمللی؛ تفاوت میان استفاده نظامی و جنایت جنگی
با وجود این ویژگیهای مرگبار، استفاده از فسفر سفید بهطور کلی و مطلق بر اساس قوانین بینالمللی مربوط به تسلیحات ممنوع نشده است. دیوید ای. جانسون، کارشناس نظامی در مؤسسه رند، تأکید میکند که ارتشهای مختلف در سراسر جهان، از جمله نیروهای آمریکایی، اعلام کردهاند که از فسفر سفید برای علامتگذاری اهداف یا ایجاد پردههای دود استفاده میکنند. با این حال، همانند سایر تسلیحات، استفاده از فسفر سفید علیه اهداف غیرنظامی غیرقانونی است. همچنین بر اساس پروتکل سوم کنوانسیون سال ۱۹۸۰ درباره برخی سلاحهای متعارف، استفاده هوایی از سلاحهای آتشزا در مناطق پرجمعیت مجاز نیست. جانسون در اینباره تأکید میکند که حمله بدون تمایز به اهداف غیرنظامی، صرفنظر از نوع سلاح مورد استفاده، یکی از مهمترین مصادیق جنایت جنگی محسوب میشود و استفاده از فسفر سفید در چنین شرایطی، میتواند مسئولیت کیفری برای عاملان آن به همراه داشته باشد.
فسفر سفید در تاریخ جنگها؛ از عراق و سوریه تا غزه و یمن
بر اساس گزارش دیدهبان حقوق بشر، مهمات حاوی فسفر سفید طی ۱۵ سال گذشته بارها در درگیریهای مختلف مورد استفاده قرار گرفتهاند. نیروهای آمریکایی و بریتانیایی در عراق از این نوع مهمات بهره بردهاند و همچنین نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا در سال ۲۰۱۷ در عراق و سوریه و در جریان عملیات علیه نیروهای گروه تروریستی داعش از مهمات حاوی فسفر سفید استفاده کردند. یکی دیگر از موارد شناختهشده، استفاده از این ماده توسط اسرائیل در نوار غزه طی سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ است که با واکنش گسترده جامعه بینالمللی مواجه شد. همچنین نیروهای دولت سابق سوریه در دوران جنگ داخلی این کشور به استفاده از فسفر سفید برای به آتش کشیدن شهرها و روستاها متهم شدهاند.
طبق اطلاعات ارائهشده از سوی دیدهبان حقوق بشر، نیروهای ائتلاف به رهبری عربستان سعودی نیز در سال ۲۰۱۶ در یمن از مهمات حاوی فسفر سفید بهره بردند و نیروهای امنیتی متحد ناتو و طالبان در فاصله سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۱ در افغانستان از این نوع مهمات استفاده کردند. دیدهبان حقوق بشر همچنین گزارش کرده است که نیروهای اتیوپی در سال ۲۰۰۷ در سومالی از مهمات حاوی فسفر سفید بهره بردهاند. این گزارشها نشان میدهد که با وجود محدودیتهای بینالمللی، همچنان شاهد استفاده از این سلاح مرگبار در نقاط مختلف جهان هستیم و ضرورت نظارت دقیقتر بر کاربرد این نوع مهمات، بیش از پیش احساس میشود. اکنون باید دید که تحقیقات وزارت بهداشت درباره حمله لامرد به چه نتایجی خواهد انجامید و آیا جامعه بینالمللی به این ادعاها واکنش نشان خواهد داد یا اینکه این بار نیز استفاده از سلاحهای ممنوعه، بدون پاسخگویی جدی باقی خواهد ماند.
