با وجود وعده سه سناریوی مختلف، دولت هنوز تصمیم نهایی درباره کاهش سهمیه یا تغییر قیمت را اعلام نکرده است؛ اما افزایش مصرف، آسیبهای زیرساختی جنگ و رفتارهای هیجانی مردم، شبکه توزیع سوخت پایتخت را با اختلال جدی مواجه کرده است.
در روزهای اخیر، صفهای طولانی پمپبنزینها در تهران و برخی کلانشهرها به یکی از مهمترین دغدغههای شهری تبدیل شده است. با وجود اینکه دولت مسعود پزشکیان سه سناریوی متفاوت برای مدیریت ناترازی بنزین مطرح کرده، اما هنوز هیچکدام بهطور رسمی نهایی و اعلام نشدهاند. با این حال، نشانههای میدانی حاکی از آن است که سناریوی اول یعنی «محدود شدن عرضه به میزان تولید داخلی و عدم جبران کسری از طریق واردات یا ذخایر» عملاً در تهران در حال اجرا شدن است. در این شرایط، قیمت بنزین احتمالاً ثابت میماند، اما دسترسی به آن دشوارتر میشود.
افزایش تقاضا و کاهش دسترسی
وضعیت فعلی باعث شده است که حتی بدون تغییر رسمی سهمیهها، کاهش موجودی جایگاهها به نوعی سهمیهبندی غیررسمی منجر شود؛ به این معنا که افرادی که زودتر به پمپبنزین برسند، شانس بیشتری برای دریافت سوخت خواهند داشت. بخشی از این بحران به ابهام در تصمیمگیری دولت بازمیگردد. اعلام اینکه کاهش سهمیهها قطعی است، بدون مشخص کردن میزان دقیق آن یا قیمت بنزین مازاد، باعث شده بسیاری از شهروندان برای جلوگیری از ضرر احتمالی، سهمیه فعلی خود را زودتر مصرف کنند. همین رفتار جمعی، تقاضا را بهطور مصنوعی افزایش داده و فشار بیشتری بر شبکه توزیع وارد کرده است.
بر اساس آمار، در دوم شهریور بیش از ۲۶ میلیون لیتر بنزین در تهران توزیع شد که نسبت به میانگین معمول، افزایش قابلتوجهی داشت. این رقم نشان میدهد که بخشی از کمبود مشاهدهشده، ممکن است ناشی از افزایش ناگهانی تقاضا و مشکلات لجستیکی باشد، نه کاهش واقعی موجودی بنزین در کشور.
آسیبهای زیرساختی و رفتار هیجانی مردم
آسیبهای واردشده به زیرساختهای سوخترسانی تهران در جریان جنگ اخیر نیز ظرفیت ذخیرهسازی و توزیع را تحت تأثیر قرار داده است. همزمان، گزارشهایی از فروش سهمیه در بازار غیررسمی با اختلاف قیمت حدود ۲ تا ۲٬۵۰۰ تومان برای هر لیتر منتشر شده است که نشان از شکلگیری اقتصاد زیرزمینی در این حوزه دارد.
مسئولان تلاش کردهاند با انتقال سوخت از استانهای دیگر و فعال کردن مسیرهای جایگزین، تأمین بنزین تهران را حفظ کنند، اما این اقدامات بیشتر راهحلهای اضطراری هستند و مشکل زیرساختی را بهطور کامل رفع نمیکنند.
سناریوهای پیش رو
اگر دولت در بازه اعلامشده میزان دقیق کاهش سهمیه را مشخص کند، احتمالاً پیش از اعلام رسمی، صفها حتی طولانیتر شوند؛ زیرا برخی افراد تلاش میکنند پیش از تغییر شرایط، از سهمیه خود بهره ببرند. پس از آن، در صورت رفع ابهام، احتمال کاهش صفها وجود دارد. اما اگر اعلام تصمیم دوباره به تعویق بیفتد، احتمال ادامه و گسترش رفتارهای هیجانی و افزایش معاملات غیررسمی سهمیه بیشتر خواهد شد. همچنین در صورتی که ترمیم زیرساختهای آسیبدیده با تأخیر انجام شود، تهران در برابر افزایش دوباره تقاضا همچنان آسیبپذیر خواهد بود.
وضعیت فعلی نشان میدهد که بحران بنزین در تهران تنها به میزان تولید یا قیمت مربوط نیست؛ بلکه ابهام در سیاستگذاری، افزایش ناگهانی تقاضا و ضعف زیرساختهای توزیع، همزمان یکدیگر را تشدید کردهاند. حتی اگر دولت در نهایت قیمت یا سهمیهها را تغییر دهد، حل کامل ناترازی بدون اصلاح مصرف خودروها و زیرساختهای انرژی دشوار خواهد بود.
