بحران بنزین در ایران را نمیتوان تنها با یک متهم توضیح داد. قاچاق سوخت بدون تردید یکی از عوامل مهم هدررفت منابع کشور است، اما حتی اگر تمام مسیرهای قاچاق نیز یکشبه مسدود شوند، فاصله میان تولید و مصرف بنزین همچنان بهطور کامل از بین نمیرود.
افزایش تعداد خودروها، حضور میلیونها خودروی فرسوده در جادهها و شهرها، مصرف بالای برخی خودروهای داخلی، ترافیک سنگین، کیفیت و وضعیت فنی وسایل نقلیه و عقبماندگی برنامه اسقاط، همگی در شکلگیری ناترازی بنزین نقش دارند.
در شرایطی که مصرف روزانه بنزین در برخی روزها از ظرفیت تولید داخلی فراتر میرود، پرسش اصلی این است که مشکل بنزین ایران دقیقاً از کجا آغاز میشود و سهم قاچاق، خودروهای فرسوده و الگوی مصرف در این بحران چقدر است؟
قاچاق سوخت؛ بخش مهمی از بحران بنزین
موضوع قاچاق سوخت در ماههای اخیر بار دیگر به یکی از بحثهای اصلی حوزه انرژی تبدیل شده است. اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی مصرف سوخت و مدیریت راهبردی انرژی، که مسئولیت اجرای طرح جدید دولت در حوزه بنزین را بر عهده دارد، اخیراً اظهارات جنجالی درباره شبکه قاچاق سوخت مطرح کرده است.
او گفته بود که افراد و جریانهای مختلفی در قاچاق سوخت نقش دارند و مقابله با این شبکهها میتواند با مقاومت و واکنش جدی ذینفعان روبهرو شود.
برخی برآوردها و گزارشهای منتشرشده نیز از قاچاق روزانه حدود ۲۵ تا ۳۱ میلیون لیتر بنزین خبر میدهند؛ رقمی که در صورت صحت، نشان میدهد حجم سوخت خارجشده از چرخه رسمی بسیار قابل توجه است.
با این حال، قاچاق تنها یک ضلع از مسئله است. سؤال مهمتر اینجاست که اگر قاچاق سوخت بهطور کامل کنترل شود، آیا مشکل ناترازی بنزین ایران پایان پیدا میکند؟
به نظر میرسد پاسخ این سؤال منفی باشد؛ زیرا مصرف داخلی نیز با سرعت قابل توجهی افزایش پیدا کرده است.
شکاف میان تولید و مصرف بنزین چقدر است؟
ایران در سالهای اخیر با افزایش فاصله میان تولید و مصرف بنزین روبهرو شده است. این اختلاف دیگر به یک دوره کوتاه یا افزایش مقطعی مصرف محدود نیست و به یکی از چالشهای اصلی حوزه انرژی تبدیل شده است.
بر اساس اظهارات مدیر دفتر مدیریت مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی در مرداد ۱۴۰۵، ظرفیت تولید بنزین کشور به حدود ۱۳۰ میلیون لیتر در روز رسیده است.
در مقابل، مصرف بنزین در برخی روزها تا حدود ۱۵۳ میلیون لیتر در روز افزایش پیدا کرده است.
اگر این دو رقم را مبنا قرار دهیم، کشور با فاصلهای نزدیک به ۲۳ میلیون لیتر در روز میان تولید و مصرف مواجه میشود.
به بیان ساده، تولید داخلی بخش عمده نیاز کشور را تأمین میکند، اما برای پوشش کامل مصرف روزانه کافی نیست. در چنین شرایطی، کاهش قاچاق، مدیریت مصرف، جلوگیری از هدررفت سوخت و افزایش ظرفیت تولید، همگی به بخشی از راهحل تبدیل میشوند.
موضوع زمانی پیچیدهتر میشود که امکان واردات بنزین نیز با محدودیت روبهرو باشد. بنابراین مسئله اصلی تنها میزان تولید نیست؛ بلکه سرعت رشد مصرف نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
مصرف بنزین ایران چرا افزایش پیدا کرده است؟
افزایش مصرف بنزین را نمیتوان تنها به یک دلیل نسبت داد. رشد تعداد خودروها، افزایش سفرهای جادهای، گسترش شهرها و ترافیک، فرسودگی ناوگان و مصرف بالای برخی خودروها، مجموعهای از عوامل هستند که در کنار یکدیگر باعث افزایش تقاضا شدهاند.
برای مثال، آمارهای مربوط به دوره سفرهای نوروزی از سوم اسفند ۱۴۰۳ تا چهاردهم فروردین ۱۴۰۴، مصرف روزانه بنزین را بین حدود ۱۱۸ تا ۱۴۴ میلیون لیتر نشان میداد. میانگین مصرف در این دوره نیز حدود ۱۳۱ میلیون لیتر در روز اعلام شده بود.
این رقم در مقایسه با سالهای قبل افزایش قابل توجهی داشته است. برای نمونه، مصرف بنزین در ۱۳ فروردین سال ۱۴۰۱ حدود ۸۰ میلیون لیتر گزارش شده بود.
البته مقایسه مستقیم این آمارها نیازمند در نظر گرفتن شرایط متفاوت هر سال، تعداد خودروها، میزان سفر و سایر عوامل است، اما روند کلی نشان میدهد مصرف سوخت در کشور به مسئلهای جدی تبدیل شده است.
۱۳ میلیون خودروی فرسوده چه نقشی در مصرف بنزین دارند؟
یکی از مهمترین بخشهای بحران بنزین، وضعیت ناوگان خودروهای کشور است.
بر اساس آمارهای مطرحشده، حدود ۳۵ میلیون خودرو در ایران وجود دارد که نزدیک به ۱۳ میلیون دستگاه از آنها در گروه خودروهای فرسوده قرار میگیرند.
خودروی فرسوده معمولاً به دلیل عمر بالا، استهلاک قطعات و فناوری قدیمیتر، میتواند مصرف سوخت بیشتری نسبت به خودروهای جدید و کممصرف داشته باشد.
با این حال، نمیتوان تمام مصرف بالای بنزین را به خودروهای فرسوده نسبت داد. حتی خودروهای جدید نیز در صورتی که موتور پرمصرفی داشته باشند یا در شرایط نامناسب ترافیکی حرکت کنند، مصرف قابل توجهی خواهند داشت.
مسیح فرزانه، کارشناس حوزه خودرو، نیز در گفتوگویی درباره این مسئله تأکید کرده که عوامل مختلفی در مصرف سوخت نقش دارند و نمیتوان سهم دقیق هر عامل را بدون بررسیهای جامع تعیین کرد.
استاندارد مصرف سوخت خودروها چقدر است؟
میزان مصرف سوخت خودروها به عوامل مختلفی از جمله حجم موتور، وزن خودرو، فناوری موتور، وضعیت فنی و شرایط رانندگی بستگی دارد.
بهطور کلی، مصرف حدود ۶ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر برای خودروهای کممصرف و مطابق با استانداردهای جدید جهانی قابل تصور است، در حالی که مصرف بیش از ۱۲ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر معمولاً در دسته خودروهای پرمصرف قرار میگیرد.
البته مقایسه مصرف خودروهای ایرانی با خودروهای خارجی باید با توجه به کلاس خودرو، حجم موتور و شرایط استفاده انجام شود.
مشکل اصلی زمانی ایجاد میشود که میلیونها خودرو با فناوریهای متفاوت و میزان مصرف بالا، بهطور همزمان در ناوگان کشور فعال باشند.
چرا اسقاط خودروهای فرسوده با سرعت کافی انجام نمیشود؟
خروج خودروهای فرسوده از چرخه حملونقل یکی از راهکارهای مهم برای کاهش مصرف سوخت و آلودگی هواست، اما اجرای این سیاست در ایران همواره با مشکلات مالی و اجرایی روبهرو بوده است.
در برنامه هفتم توسعه، برای سال ۱۴۰۳ هدف اسقاط ۵۰۰ هزار دستگاه خودرو مطرح شده بود. با این حال، تحقق چنین هدفی به منابع مالی، همکاری خودروسازان، واردکنندگان و وجود سازوکار اجرایی مناسب نیاز دارد.
در یکی از مقررات پیشین، خودروسازان موظف بودند به ازای تولید هر ۱۲ خودرو، زمینه خروج یک خودروی فرسوده را فراهم کنند.
اگر تولید سالانه خودرو حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار دستگاه در نظر گرفته شود، نتیجه چنین فرمولی اسقاط تقریبی ۱۲۰ هزار خودرو خواهد بود؛ رقمی که با هدفگذاریهای بزرگتر فاصله قابل توجهی دارد.
اگر روند اسقاط خودروهای فرسوده با سرعت بیشتری دنبال شود و خودروهای کممصرف جایگزین آنها شوند، میتوان در بلندمدت انتظار کاهش مصرف سرانه سوخت و کاهش آلودگی هوا را داشت.
ترافیک و رانندگی پراسترس؛ مصرف پنهان بنزین
یکی از عوامل کمتر مورد توجه در بحث مصرف سوخت، نحوه رانندگی و وضعیت ترافیک شهری است.
رانندگی همراه با گاز دادن و ترمز گرفتن مداوم، توقفهای طولانی و حرکت در ترافیک سنگین، مصرف سوخت را افزایش میدهد.
خودرویی که در شرایط رانندگی یکنواخت و با سرعت مناسب حرکت میکند، معمولاً مصرف کمتری نسبت به همان خودرو در یک مسیر پرترافیک و پراسترس دارد.
علاوه بر این، عواملی مانند استفاده از کولر، وضعیت فنی موتور، فشار نامناسب لاستیکها و کیفیت مسیر نیز میتوانند بر میزان مصرف سوخت تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، حل مسئله بنزین تنها با تغییر یک عامل امکانپذیر نیست و به اصلاح مجموعهای از مشکلات نیاز دارد.
کیفیت جاده و فرهنگ رانندگی چه تأثیری دارد؟
کیفیت جادهها و شرایط رانندگی نیز در مصرف بنزین نقش دارند. مسیرهای نامناسب، توقف و حرکت مداوم، ترافیک و رانندگی پرتنش میتوانند باعث افزایش مصرف شوند.
مدیریت سرعت متوسط، کاهش شتابگیریهای ناگهانی و رانندگی یکنواخت، از جمله روشهایی هستند که میتوانند مصرف سوخت را کاهش دهند.
البته تغییر رفتار رانندگی یا بهبود فرهنگ ترافیکی معمولاً در کوتاهمدت نتیجه چشمگیری ایجاد نمیکند و نیازمند آموزش، زیرساخت و برنامهریزی مستمر است.
آیا واردات خودروهای کممصرف میتواند راهحل باشد؟
یکی دیگر از راهکارهای مطرحشده برای کاهش مصرف بنزین، افزایش ورود خودروهای جدید و کممصرف به بازار است.
از نظر فنی، جایگزینی خودروهای قدیمی با خودروهایی که موتورهای کممصرفتر و فناوری جدیدتری دارند، میتواند در بلندمدت مصرف سوخت را کاهش دهد.
اما اجرای این سیاست با موانع اقتصادی و اجرایی روبهرو است.
هزینههای واردات، ریسکهای اقتصادی، محدودیتهای موجود و کاهش توان مالی فعالان بازار، از جمله مسائلی هستند که میتوانند روند واردات خودرو را دشوار کنند.
بنابراین، واردات خودرو به تنهایی نمیتواند تمام مشکل را حل کند، اما در کنار اسقاط خودروهای فرسوده و بهبود کیفیت ناوگان، میتواند بخشی از راهحل باشد.
بحران بنزین ایران فقط تقصیر قاچاق نیست
قاچاق سوخت بدون شک یکی از عوامل مهم در هدررفت منابع کشور است و مقابله با آن میتواند بخشی از فشار موجود بر شبکه تأمین بنزین را کاهش دهد.
اما تصویر بزرگتر نشان میدهد که بحران بنزین ایران چندین عامل همزمان دارد؛ از افزایش تعداد خودروها و وجود حدود ۱۳ میلیون خودروی فرسوده گرفته تا مصرف بالای برخی خودروها، ترافیک، ضعف برنامه اسقاط و افزایش تقاضای روزانه.
حتی در صورت کنترل کامل قاچاق، مسئله مصرف بالای داخلی همچنان باقی میماند.
به نظر میرسد حل ناترازی بنزین نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان باشد: مقابله با قاچاق، افزایش بهرهوری ناوگان، خروج تدریجی خودروهای فرسوده، تولید و واردات خودروهای کممصرف، توسعه حملونقل عمومی و مدیریت بهتر مصرف.
در غیر این صورت، فاصله میان تولید و مصرف میتواند هر سال بیشتر شود و بحران بنزین از یک مسئله صرفاً اقتصادی، به چالشی جدیتر برای حملونقل و مدیریت انرژی کشور تبدیل شود.
