شبکه تلویزیونی بریتانیایی ITN حدود چهار ساعت از تصاویر ثبت‌شده در جریان اعتراضات میدان تیان‌آنمن پکن در سال ۱۹۸۹ را منتشر کرده است؛ تصاویری که برای دهه‌ها در دسترس عموم قرار نداشتند و بار دیگر توجه‌ها را به سرکوب خونین معترضان و سانسور این واقعه در چین جلب کرده‌اند.
شبکه بریتانیایی ITN مجموعه‌ای از تصاویر آرشیوی مربوط به اعتراضات میدان تیان‌آنمن در پایتخت چین را در دسترس عموم قرار داده است. این مجموعه حدود چهار ساعت محتوا را در بر می‌گیرد و بخش‌هایی از اعتراضات مردمی و برخورد نیروهای نظامی با معترضان را نشان می‌دهد. انتشار دو ویدیوی مرتبط با این آرشیو، بار دیگر یکی از حساس‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر چین را به کانون توجه بازگردانده است.
اهمیت این تصاویر تنها به ثبت وقایع تاریخی محدود نمی‌شود. ماجرای تیان‌آنمن همچنان در چین با محدودیت‌های گسترده برای انتشار اطلاعات و روایت‌های مستقل روبه‌رو است. در حالی که بیش از سه دهه از آن روزها گذشته، شماری از افرادی که در اعتراضات حضور داشتند، هنوز از بازگو کردن تجربه‌های خود برای اعضای خانواده‌شان نیز خودداری می‌کنند.
مردی که پس از اعتراضات تیان‌آنمن ۱۷ سال زندانی شد
بیش از ۳۵ سال پیش، در جریان روزهای پرتنش پکن، دانگ شنگ کان پس از یک شب خشونت‌بار دو قالیچه آغشته به بنزین را آتش زد و به سمت یک کامیون نظامی پرتاب کرد. این اقدام مسیر زندگی او را برای همیشه تغییر داد.
دانگ که در آن زمان کارگری ۲۹ ساله بود، به آتش‌سوزی عمدی متهم شد و ابتدا حکم اعدام گرفت؛ اما مجازات او در نهایت به ۱۷ سال زندان کاهش یافت. این محکومیت پیامدهای سنگینی برای زندگی شخصی او داشت. پدرش در دوران حبس درگذشت و همسرش نیز پیش از پایان محکومیت از او جدا شد. پسر دانگ هنگام ورود پدرش به زندان تنها سه سال داشت.
با وجود تأثیر عمیق آن اتفاقات بر زندگی او و خانواده‌اش، دانگ هرگز درباره رویدادهای چهارم ژوئن ۱۹۸۹ و آنچه در میدان تیان‌آنمن رخ داد، با پسرش صحبت نکرده است. او ترجیح می‌دهد فرزندش تصور کند که پدرش به دلیل ارتکاب یک جرم معمولی زندانی شده بود، نه به خاطر مشارکت در حوادثی که همچنان در چین حساسیت سیاسی زیادی دارند.
دانگ درباره دلیل این سکوت گفته است: «این کار را به خاطر امنیت او می‌کنم. می‌ترسم اگر درباره آن مسائل با او صحبت کنم، افکارش تحت تأثیر قرار بگیرد.»
او تنها کسی نیست که چنین نگرانی‌ای دارد. برخی دیگر از زندانیان سیاسی سابق نیز می‌گویند از بازگو کردن گذشته خود برای فرزندانشان پرهیز می‌کنند؛ زیرا بیم دارند که فعالیت‌های سیاسی سال‌های دور، در شرایط کنونی برای خانواده‌هایشان دردسر ایجاد کند.
فانگ ژنگ، یکی دیگر از بازماندگان سرکوب تیان‌آنمن که هر دو پای خود را در آن حوادث از دست داده است، تصمیم دانگ را قابل درک می‌داند. او معتقد است فضای ترس و نگرانی نتیجه سال‌ها برخورد حکومت با مخالفان و فعالان سیاسی است. فانگ در این باره گفته است: «این ترس و وحشتی است که رژیم در همه ایجاد کرده است.»
چگونه خاطره کشتار تیان‌آنمن از حافظه عمومی چین کنار رفت؟
از نگاه دانگ، بسیاری از جوانان چینی امروز شناخت اندکی از حوادث چهارم ژوئن ۱۹۸۹ دارند. بیش از سه دهه پس از اعلام حکومت نظامی و ورود نیروهای نظامی برای مقابله با معترضان، این رویداد در حافظه عمومی جامعه چین جایگاه روشنی ندارد.
اعتراضات با حضور دانشجویان، کارگران و دیگر شهروندان شکل گرفته بود و خواسته‌هایی مانند آزادی بیان، دموکراسی و اصلاحات سیاسی را دنبال می‌کرد. با این حال، درگیری بر سر نحوه برخورد با معترضان در سطوح بالای حکومت چین به سود جناح تندرو حزب کمونیست پایان یافت و ارتش برای متوقف کردن اعتراضات وارد عمل شد.
به گفته دانگ، تلاش‌های حکومت برای محدود کردن روایت این حوادث باعث شده است نسل‌هایی از شهروندان چین اطلاعات اندکی درباره آن داشته باشند. در کتاب‌های درسی این کشور اشاره‌ای به این واقعه نشده و سانسور اینترنت نیز دسترسی به تصاویر و روایت‌های مستقل از چهارم ژوئن را محدود کرده است.
میدان تیان‌آنمن در مرکز پکن، در نزدیکی شهر ممنوعه و تالار بزرگ خلق قرار دارد. اعتراضات در این محل چندین هفته ادامه یافت و سرانجام با مداخله نظامی به خشونت کشیده شد.
شمار قربانیان همچنان محل اختلاف است
ابعاد دقیق تلفات سرکوب تیان‌آنمن هنوز مشخص نیست. مقام‌های وقت چین شمار کشته‌شدگان را حدود ۱۰۰ نفر اعلام کردند، اما برخی منابع از کشته شدن صدها یا هزاران نفر خبر داده‌اند. در روایت مورد اشاره این گزارش، اسناد اطلاعاتی بریتانیا شمار قربانیان را نزدیک به ۱۰ هزار نفر برآورد کرده‌اند؛ رقمی که در کنار سایر برآوردهای منتشرشده قرار می‌گیرد و نباید آن را آماری قطعی و مورد توافق دانست.
دانگ که در آن روزها در پکن حضور داشت، صحنه‌هایی از خشونت نیروهای نظامی را به یاد می‌آورد. او گفته است که چند دانشجو هنگام تلاش برای بالا رفتن از حصار و خروج از میدان، با یک تانک روبه‌رو شدند و تانک آن‌ها را زیر گرفت.
این روایت‌ها بخشی از تجربه شخصی افرادی است که حوادث را از نزدیک دیده‌اند؛ تجربه‌هایی که انتشار عمومی آن‌ها در چین همچنان با محدودیت و نگرانی همراه است.
مرد تانکی؛ تصویری که به نماد اعتراضات تبدیل شد
در پنجم ژوئن ۱۹۸۹، یک روز پس از شلیک نیروهای نظامی به سوی معترضان، جف وایدنر، عکاس خبری، تصویری ثبت کرد که بعدها به یکی از شناخته‌شده‌ترین عکس‌های تاریخ معاصر تبدیل شد. این تصویر که با عنوان «مرد تانکی» شناخته می‌شود، مردی را نشان می‌دهد که مقابل ردیفی از تانک‌ها ایستاده است.
وایدنر بعدها درباره لحظه ثبت عکس توضیح داد که از بالکن خم شده و دوربین خود را به سمت تانک‌ها گرفته بود که مردی با کیسه خرید وارد کادر شد. او در ابتدا تصور می‌کرد حضور این مرد ترکیب‌بندی عکسش را خراب می‌کند، اما نمی‌دانست همان لحظه به یکی از مهم‌ترین تصاویر دوران حرفه‌ای او تبدیل خواهد شد.
این عکس توجه جهانی را به رویدادهای تیان‌آنمن جلب کرد و وایدنر نیز برای آن جوایز معتبر عکاسی دریافت کرد. تصویر مردی که در برابر تانک‌ها ایستاده بود، به نمادی ماندگار از مقاومت فردی در برابر قدرت نظامی تبدیل شد.
سانسور و محدودیت یادبود قربانیان در چین
محدودیت‌ها درباره یادآوری حوادث تیان‌آنمن تنها به کتاب‌های درسی و فضای اینترنت محدود نمی‌شود. در آستانه سی‌امین سالگرد این رویداد نیز گزارش شد که در سرزمین اصلی چین هیچ مراسم یادبود عمومی برای قربانیان برگزار نشده و برنامه‌ای برای برگزاری آن وجود ندارد.
در همان دوره، ناظران اینترنتی تلاش‌های خود را برای حذف مطالب مرتبط با سرکوب سال ۱۹۸۹ افزایش دادند. برخی پلتفرم‌های محبوب پخش آنلاین نیز طبق دستورهای صادرشده، بخش نظرات زنده خود را در روزهای منتهی به سالگرد غیرفعال کردند.
افرادی که تلاش کرده بودند در مکان‌های مرتبط با این واقعه شمع روشن کنند یا یادبودی برگزار کنند، با برخورد نیروهای امنیتی روبه‌رو شدند. همچنین گزارش‌هایی از بازداشت افرادی منتشر شد که در خیابان چانگان یا نزدیکی میدان تیان‌آنمن برای قربانیان شمع روشن کرده بودند.
شاهدان عینی نیز برای صحبت با رسانه‌ها با محدودیت مواجه شدند. برخی از آن‌ها هشدار دریافت کردند یا تحت نظارت پلیس قرار گرفتند. در نتیجه، بسیاری از شهروندان به‌تدریج از صحبت درباره این رویداد خودداری کردند.
دانگ می‌گوید در آن دوران، افراد زیادی حتی به خاطر مسائل کوچک با مجازات‌های سنگین روبه‌رو می‌شدند و همین مسئله به گسترش سکوت درباره حوادث کمک کرد.
در نشست امنیتی شانگری‌لا در سنگاپور نیز وی فنگ‌هه، وزیر دفاع چین در آن زمان، اعتراضات تیان‌آنمن را «یک آشوب سیاسی که دولت مرکزی باید سرکوبش می‌کرد» توصیف کرد. او همچنین گفت که دولت در متوقف کردن این آشوب‌ها قاطعانه عمل کرده و این سیاست درستی بوده است. این موضع‌گیری نشان می‌دهد که روایت رسمی حکومت چین درباره آن وقایع با روایت بسیاری از معترضان و منتقدان تفاوت اساسی دارد.
سه زندانی سابق پس از ۳۷ سال دوباره یکدیگر را دیدند
در آستانه سی‌وهفتمین سالگرد حوادث تیان‌آنمن، دانگ شنگ کان به همراه دو دوست قدیمی خود، ژانگ مائو شنگ و ژانگ یان شنگ، در رستورانی در پکن گرد هم آمدند. این دیدار فرصتی بود تا یاد افرادی را زنده نگه دارند که در جریان سرکوب جان باختند و درباره سال‌هایی صحبت کنند که در زندان از دست داده بودند.
هر سه نفر در دهه بیست زندگی خود و با آرمان‌های سیاسی و اجتماعی در اعتراضات شرکت کرده بودند، اما نقش متفاوتی در حوادث آن روزها داشتند. در روزهای پایانی اعتراضات، دانگ و ژانگ مائو شنگ تلاش کردند خودروهای نظامی را به آتش بکشند. ژانگ یان شنگ نیز نوار ویدیویی پلیس را که صحنه‌هایی از ایجاد موانع توسط غیرنظامیان برای جلوگیری از ورود خودروهای نظامی به میدان را نشان می‌داد، از بین برد.
دانگ می‌گوید که در آن زمان به هزاران دانشجوی معترض در خیابان‌های اطراف میدان پیوسته بود، زیرا می‌خواست فساد در دولت پایان یابد. او در عین حال اعتراف می‌کند که آن روزها درک دقیقی از مفهوم دموکراسی نداشته است.
با این وجود، هر سه نفر هزینه سنگینی برای مشارکت در اعتراضات پرداختند. دانگ و ژانگ مائو شنگ ابتدا به اعدام محکوم شدند و ژانگ یان شنگ با حکمی روبه‌رو شد که می‌توانست به معنای گذراندن باقی عمر در زندان باشد. در نهایت، دانگ و مائو شنگ هر کدام ۱۷ سال و یان شنگ ۱۴ سال را در زندان سپری کردند.
این سه مرد اکنون بر این باورند که صحبت علنی درباره فعالیت‌های سیاسی گذشته‌شان و فداکاری‌های معترضان در فضای کنونی چین می‌تواند خطرناک باشد. آن‌ها همچنین می‌گویند شمار زیادی از جوانان این کشور حتی نام کشتار تیان‌آنمن را نشنیده‌اند.
ژانگ یان شنگ در این باره گفته است: «کسانی که هم‌سن یا بزرگ‌تر از ما هستند، این اتفاق را با چشم خود دیده‌اند، اما از صحبت کردن درباره آن بسیار می‌ترسند. کسانی که از ما جوان‌ترند نیز چیزی درباره این رویداد نمی‌دانند.»
چرا بازماندگان از گفتن حقیقت به فرزندانشان می‌ترسند؟
فرزندان این سه مرد نیز از جمله کسانی هستند که اطلاعات اندکی درباره اتفاقات سال ۱۹۸۹ دارند. ژانگ مائو شنگ می‌گوید حاضر نیست موضوعاتی را با دو دختر جوانش در میان بگذارد که ممکن است برای آن‌ها مشکل ایجاد کند.
او معتقد است جامعه‌ای که خانواده‌اش در آن زندگی می‌کنند، به اندازه کافی آزاد نیست و می‌خواهد فرزندانش بدون ترس و نگرانی بزرگ شوند. به همین دلیل، ترجیح می‌دهد تا زمانی که شرایط تغییر نکرده است، گذشته سیاسی خود را برای آن‌ها بازگو نکند.
فانگ ژنگ نیز بر این باور است که حزب کمونیست چین حفظ مشروعیت سیاسی خود را به جلوگیری از انتشار روایت‌های مربوط به چهارم ژوئن ۱۹۸۹ گره زده و تا حد زیادی در این زمینه موفق بوده است.
او درباره شرایط امروز می‌گوید بسیاری از مردم، زمانی که پای آینده خود یا فرزندانشان به میان می‌آید، سکوت می‌کنند، گذشته را پنهان نگه می‌دارند یا حتی با حکومت همکاری می‌کنند. به گفته او، بسیاری احساس می‌کنند گزینه دیگری در اختیار ندارند.
نگرانی این افراد با گزارش‌هایی درباره برخورد با فعالان دانشجویی نیز تقویت شده است. در گزارشی که چند سال پیش منتشر شد، از ناپدید شدن دوباره برخی فعالان در هفته‌ها و روزهای منتهی به سی‌امین سالگرد سرکوب تیان‌آنمن خبر داده شده بود. همچنین از اوت ۲۰۱۸ به بعد، چند ده نفر از اعضای یک گروه فعال دانشجویی ناپدید یا بازداشت شده بودند و شش نفر نیز پیش از روز جهانی کارگر، اول مه، به‌طور ناگهانی ناپدید شدند.
سه بازمانده تیان‌آنمن، مانند بسیاری از شهروندان چینی، اکنون بیشتر بر خانواده و تأمین زندگی تمرکز دارند و می‌کوشند از انتقادهای سیاسی‌ای که ممکن است برایشان پیامد داشته باشد، فاصله بگیرند.
ژانگ مائو شنگ می‌گوید حتی همسرش نیز از او می‌خواهد به جای فکر کردن مداوم به گذشته، به دنبال شغل بهتر و درآمد بیشتر باشد و مسئولیت زندگی خانوادگی را در اولویت قرار دهد. با این حال، او هنوز امیدوار است روزی بتواند بدون نگرانی درباره گذشته‌اش با فرزندانش صحبت کند.
او می‌گوید: «وقتی آن‌ها بزرگسال شدند و چین به مکانی بهتر تبدیل شد، که باور دارم این اتفاق خواهد افتاد، دوست دارم درباره کاری که پدرشان در سال ۱۹۸۹ انجام داد برایشان بگویم؛ چون کاری که انجام دادم، خوب و شجاعانه بود.»
انتشار تصاویر آرشیوی جدید از اعتراضات میدان تیان‌آنمن فرصتی دوباره برای بررسی این رویداد تاریخی فراهم کرده است؛ واقعه‌ای که برای برخی از بازماندگان هنوز بخشی از زندگی شخصی و خانوادگی آن‌هاست و در چین همچنان با سانسور، سکوت و روایت‌های متعارض روبه‌رو است.
