روزنامه بریتانیایی تایمز در گزارشی مدعی شده است که قرص ید میان ساکنان مناطق نزدیک به تأسیسات هسته‌ای ایران توزیع می‌شود. بااین‌حال، حسین کرمانپور، رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاع‌رسانی وزارت بهداشت، در واکنش به این خبر در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که هیچ‌یک از مقام‌های این وزارتخانه با تایمز مصاحبه نکرده‌اند و نقل‌قول منتشرشده به نقل از وزارت بهداشت صحت ندارد.
او در پیام خود نوشت:
هیچ مقام وزارت بهداشت با تایمز مصاحبه نکرده و نقل‌قول منتسب به این وزارتخانه کذب است. نظام سلامت برای سناریوهای مختلف و تهدیدهای دشمنی که به کودکان نیز رحم نمی‌کند آماده است. البته اعلام وضعیت جنگی در صلاحیت وزارت بهداشت نیست و انتشار اخبار تأییدنشده در این شرایط غیرمسئولانه است.
با وجود تکذیب رسمی وزارت بهداشت، تایمز ادعا کرده بود یکی از مسئولان حوزه سلامت ایران از برنامه توزیع قرص ید میان افرادی خبر داده که در نزدیکی تأسیسات هسته‌ای زندگی می‌کنند. هدف از این اقدام، کاهش احتمال جذب ید رادیواکتیو در غده تیروئید در صورت انتشار مواد پرتوزا عنوان شده است.
طبق گزارش این روزنامه، مقام مورد اشاره گفته بود اقدامات مشابهی در جریان جنگ‌های قبلی نیز انجام شده است. بااین‌حال، افزایش نگرانی‌ها درباره احتمال حملات دوباره باعث شده موضوع آمادگی برای حوادث هسته‌ای اهمیت بیشتری پیدا کند. این مقام همچنین در گفت‌وگو با تایمز، با اشاره به بی‌اعتمادی خود به دونالد ترامپ، احتمال حمله نظامی مجدد آمریکا و اسرائیل را مطرح کرده بود.
چرا قرص ید اهمیت دارد؟
ید یکی از عناصر ضروری برای عملکرد طبیعی بدن است. غده تیروئید از این ماده برای تولید هورمون‌هایی استفاده می‌کند که در تنظیم سوخت‌وساز نقش دارند. بااین‌حال، هنگام وقوع حوادث هسته‌ای، همین غده ممکن است در معرض خطر جذب ید رادیواکتیو قرار بگیرد.
تیروئید نمی‌تواند میان ید معمولی و نوع رادیواکتیو آن تفاوتی قائل شود. به همین دلیل، اگر ید رادیواکتیو وارد بدن شود، ممکن است در این غده تجمع پیدا کند و خطر ابتلا به سرطان تیروئید را افزایش دهد.
این خطر برای کودکان جدی‌تر است. هرچه سن فرد هنگام مواجهه با ید رادیواکتیو کمتر باشد، احتمال ابتلای او به سرطان تیروئید در سال‌های بعد بیشتر خواهد بود.
حادثه هسته‌ای چرنوبیل در سال ۱۹۸۶ نمونه روشنی از این پیامدهاست. پس از این فاجعه، کودکانی که از طریق مصرف شیر و مواد غذایی آلوده در معرض ید رادیواکتیو قرار گرفته بودند، در سال‌های بعد با افزایش موارد ابتلا به سرطان تیروئید روبه‌رو شدند. نخستین نشانه‌های افزایش این بیماری حدود چهار تا پنج سال پس از حادثه شناسایی شد.
آیا قرص ید می‌تواند از بدن در برابر تشعشعات هسته‌ای محافظت کند؟
خیر. قرص پتاسیم یدید (KI) پادزهر تشعشعات هسته‌ای نیست و نمی‌تواند تمام اندام‌های بدن را در برابر پرتوهای رادیواکتیو محافظت کند. کاربرد اصلی این دارو، کاهش خطر آسیب به غده تیروئید در شرایطی است که احتمال ورود ید رادیواکتیو به بدن وجود داشته باشد؛ برای مثال، هنگام وقوع حادثه در یک نیروگاه هسته‌ای.
این قرص در برابر سایر مواد رادیواکتیوی که ممکن است بر اثر حوادث هسته‌ای در محیط منتشر شوند، هیچ محافظتی ایجاد نمی‌کند. همچنین نمی‌تواند بدن را از تابش خارجی ناشی از مواد پرتوزا روی زمین، سطوح مختلف یا مواد غذایی آلوده در امان نگه دارد.
نکته مهم این است که پتاسیم یدید مانع ورود ید رادیواکتیو به بدن نمی‌شود. این دارو با اشباع کردن غده تیروئید از ید معمولی، احتمال تجمع نوع رادیواکتیو آن را کاهش می‌دهد و به این ترتیب خطر آسیب به تیروئید را کمتر می‌کند.
بنابراین، مصرف این قرص به‌تنهایی برای محافظت در برابر یک حادثه هسته‌ای کافی نیست و نباید جایگزین سایر اقدامات ایمنی و دستورالعمل‌های رسمی شود.
قرص ید چه زمانی و چگونه باید مصرف شود؟
زمان مصرف قرص پتاسیم یدید نقش مهمی در میزان اثربخشی آن دارد. بهترین زمان مصرف، از کمتر از ۲۴ ساعت پیش از مواجهه احتمالی با ید رادیواکتیو تا حداکثر دو ساعت پس از شروع مواجهه است.
مصرف این دارو تا هشت ساعت پس از مواجهه نیز ممکن است همچنان اثر محافظتی داشته باشد. اما اگر بیش از ۲۴ ساعت از زمان مواجهه گذشته باشد، مصرف قرص دیگر خاصیت محافظتی موردنظر را نخواهد داشت.
مقدار مناسب پتاسیم یدید برای همه افراد یکسان نیست و به سن آن‌ها بستگی دارد. بنابراین، دوز مصرفی باید بر اساس دستورالعمل‌های رسمی بهداشتی و راهنمای دارو تعیین شود.
معمولاً یک نوبت مصرف این قرص می‌تواند حدود ۲۴ ساعت از غده تیروئید محافظت کند. بااین‌حال، اگر انتشار مواد رادیواکتیو برای مدت طولانی ادامه داشته باشد یا افراد چندین بار در معرض آلودگی قرار بگیرند، ممکن است مصرف مجدد دارو ضرورت پیدا کند.
این شرایط به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که افراد ناچار به استفاده از آب و مواد غذایی آلوده باشند و امکان تخلیه منطقه نیز فراهم نباشد. البته مصرف دوزهای تکراری برای همه افراد مناسب نیست.
نوزادان کمتر از یک ماه، زنان باردار و شیرده و افراد بالای ۶۰ سال نباید دوزهای مکرر پتاسیم یدید دریافت کنند. برای این گروه‌ها باید با نظر پزشک و بر اساس شرایط فردی، روش‌های محافظتی دیگری در نظر گرفته شود.
نشت مواد رادیواکتیو چه پیامدهایی برای سلامت انسان دارد؟
مواجهه با مواد پرتوزا می‌تواند پیامدهای متفاوتی برای سلامت انسان داشته باشد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، شدیدترین آثار پرتوگیری در فاصله حدود ۸۰۰ متر تا دو کیلومتری محل نشت گزارش شده است.
این عوارض می‌توانند شامل تهوع و استفراغ باشند و در موارد شدید، حتی به مرگ طی چند روز منجر شوند. همچنین افرادی که در فاصله حدود ۱۰۰ متری منبع نشت قرار دارند، ممکن است با سوختگی‌های شدید پوستی یا آسیب به مغز استخوان مواجه شوند.
پیامدهای پرتوگیری همیشه بلافاصله ظاهر نمی‌شوند. در بلندمدت، افزایش احتمال ابتلا به سرطان تیروئید، به‌ویژه در کودکان، یکی از مهم‌ترین نگرانی‌هاست. همان‌طور که تجربه چرنوبیل نشان داد، مواجهه با ید رادیواکتیو می‌تواند سال‌ها بعد نیز آثار خود را آشکار کند.
پرتوهای یونیزان همچنین ممکن است باعث ناباروری، اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و ابتلا به انواع سرطان شوند. بااین‌حال، گزارش‌ها تأکید می‌کنند که در صورت کنترل منطقه آلوده و اجرای اقدامات پیشگیرانه، بروز عوارض حاد پزشکی ناشی از تشعشعات هسته‌ای به‌ندرت اتفاق می‌افتد.
برای کاهش خطر تشعشعات هسته‌ای چه اقداماتی باید انجام شود؟
سازمان‌های بین‌المللی از جمله سازمان جهانی بهداشت و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، مجموعه‌ای از توصیه‌ها را برای کاهش خطرات ناشی از انتشار مواد رادیواکتیو ارائه کرده‌اند.
یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های دولت‌ها در چنین شرایطی، ایجاد سامانه هشدار سریع و اطلاع‌رسانی دقیق به شهروندان است. آموزش عمومی، برنامه‌ریزی برای تخلیه مناطق پرخطر، توزیع هدفمند قرص ید و محافظت از منابع حیاتی نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرند.
مدارس، ادارات و بیمارستان‌ها باید از قبل برای مواجهه با شرایط اضطراری آماده باشند. کارکنان این مراکز لازم است بدانند در زمان وقوع بحران چگونه افراد را به محل امن منتقل کنند یا در صورت نیاز، تخلیه اضطراری را به‌سرعت انجام دهند.
همچنین دولت باید مناطق اطراف تأسیسات هسته‌ای را بر اساس میزان خطر به سه محدوده تخلیه تقسیم کند. اولویت اقدامات حفاظتی و تخلیه باید با مناطقی باشد که احتمال دریافت دوز بالاتری از تشعشعات در آن‌ها وجود دارد.
برای اجرای این برنامه‌ها، تعیین مسیرهای خروج اضطراری، فراهم کردن وسایل حمل‌ونقل و آماده‌سازی پناهگاه‌های امن ضروری است. منابع حیاتی نیز باید به‌گونه‌ای محافظت شوند که احتمال آلودگی آن‌ها کاهش پیدا کند.
مواد غذایی نیز نباید بدون پوشش در فضای باز نگهداری شوند؛ زیرا ذرات رادیواکتیو می‌توانند روی سطح آن‌ها بنشینند و باعث آلودگی مواد خوراکی شوند.
در نهایت، قرص پتاسیم یدید تنها یکی از ابزارهای محافظت در برابر پیامدهای احتمالی حوادث هسته‌ای است. مصرف خودسرانه آن نه‌تنها جایگزین اقدامات ایمنی نمی‌شود، بلکه ممکن است برای برخی افراد عوارضی به همراه داشته باشد. در صورت بروز چنین شرایطی، پیروی از اطلاعیه‌های رسمی و دستورالعمل‌های نهادهای مسئول اهمیت بیشتری از تهیه و مصرف خودسرانه این دارو دارد.
