«گوست کردن»، «گسلایت» و «دراماکویین» دیگر صرفاً اصطلاحاتی مخصوص شبکه‌های اجتماعی نیستند. این واژه‌ها حالا در مکالمات روزمره جوانان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده‌اند؛ به‌طوری که گاهی حتی افراد متعلق به نسل‌های نزدیک‌تر نیز به‌سختی متوجه معنای آن‌ها می‌شوند. اما چرا نسل زد برای بیان احساسات و توصیف تجربه‌های خود تا این اندازه به واژه‌های انگلیسی گرایش پیدا کرده است؟ آیا با یک تحول طبیعی در زبان روبه‌رو هستیم یا این اتفاق از شکافی عمیق‌تر میان نسل‌ها خبر می‌دهد؟
بهروز محمودی بختیاری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با فرارو به بررسی این موضوع پرداخته و درباره پیامدهای گسترش اصطلاحات انگلیسی در زبان فارسی هشدار داده است. در ادامه، گزارش فرارو درباره تغییرات زبانی نسل جدید و تأثیر آن بر زبان و فرهنگ ایرانی را می‌خوانید.
«نمی‌دانم معادل فارسی دراماکویین چیست که بار توهین‌آمیزی هم نداشته باشد.» این جمله را یکی از جوانانی می‌گوید که در صحبت‌های روزمره‌اش به شکل گسترده از اصطلاحات انگلیسی استفاده می‌کند. چنین واژه‌هایی دیگر محدود به فضای مجازی نیستند و به‌تدریج به بخشی از ادبیات محاوره‌ای نسل تازه تبدیل شده‌اند.
این تغییر زبانی گاهی چنان گسترده می‌شود که افراد متعلق به نسل‌های قبلی، حتی با وجود اختلاف سنی اندک با جوانان، نمی‌توانند بخش قابل توجهی از حرفهای آن‌ها را درک کنند. مسئله فقط ورود واژه‌های تازه نیست؛ گاهی کلمات آشنا نیز در ترکیب‌ها و موقعیت‌های جدید معنای متفاوتی پیدا می‌کنند. همین اتفاق می‌تواند ارتباط میان نسل‌ها را دشوارتر کند.
با این حال، پرسش مهم این است که مرز میان تحول طبیعی زبان و تغییراتی که ممکن است به هویت زبانی و فرهنگی فارسی آسیب بزنند، کجاست؟
«دراماکویین» یعنی چه؟
در جمع‌های دوستانه جوانان، گاهی اصطلاحاتی شنیده می‌شود که برای افراد ناآشنا با این ادبیات کاملاً غریب است. در یکی از این جمع‌ها، چند نفر درباره رفتار یکی از دوستانشان که حضور ندارد صحبت می‌کنند. یکی از آن‌ها می‌گوید: «من نمی‌فهمم این دراماکویین‌بازی‌ها چیست که از خودش درمی‌آورد.»
وقتی از حاضران درباره معنای «دراماکویین» سؤال می‌شود، یکی از آن‌ها توضیح می‌دهد: «واقعاً نمی‌دانم. شاید بشود گفت کسی که از هر ماجرایی یک دراما می‌سازد و فیلم هندی راه می‌اندازد.» فرد دیگری هم پیشنهاد می‌کند از تعبیر «از کاه کوه ساختن» استفاده کنیم، اما معتقد است هیچ‌کدام از این معادل‌ها نمی‌توانند دقیقاً مفهوم واژه انگلیسی را منتقل کنند.
برای اعضای این گروه، ناآشنایی دیگران با اصطلاحات مورد استفاده‌شان چندان عجیب نیست. آن‌ها ظاهراً پذیرفته‌اند که میان زبان خودشان و ادبیات نسل‌های قبل، فاصله‌ای ایجاد شده است؛ فاصله‌ای که حتی اختلاف سنی محدود هم مانع شکل‌گیری آن نشده است.
رانا، دختر ۱۷ ساله، یکی از دلایل دشواری ارتباط با خانواده را همین تفاوت زبانی می‌داند. او می‌گوید: «یکی از دلایلی که معاشرت با خانواده برایم سخت است، نداشتن زبان مشترک است. ما فانگلیسی حرف می‌زنیم. مگر اشکالی دارد که زبان و دنیای خودمان را داشته باشیم؟»
این تجربه نشان می‌دهد که تفاوت در شیوه صحبت کردن، برای بخشی از جوانان صرفاً یک عادت کلامی نیست و می‌تواند بر روابط خانوادگی و ارتباط آن‌ها با نسل‌های دیگر نیز اثر بگذارد.
از «کافی زدن» تا «گوست شدن»؛ زبان متفاوت جوانان
در جمع دوستانه دیگری، تفاوت‌های زبانی حتی در انتخاب نام افراد نیز دیده می‌شود. بعضی از جوانان ترجیح می‌دهند به‌جای نام شناسنامه‌ای خود، از نام شخصیت‌های محبوب انیمه‌ها استفاده کنند. در مکالماتشان نیز واژه‌های فارسی و انگلیسی به‌طور مداوم در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
یکی از اعضای این جمع که بخشی از موهایش را سبز کرده است، خود را «سی‌سی» معرفی می‌کند؛ نامی که از شخصیت محبوبش در انیمه «کد گیاس» گرفته شده است. یکی از دوستانش از او می‌پرسد: «بریم کافی بزنیم، سی‌سی؟» او هم در پاسخ می‌گوید: «تا دو دقیقه پیش من را گوست کرده بود، حالا می‌گوید برویم کافی بزنیم.»
وقتی درباره انتخاب اصطلاح «گوست کردن» به‌جای عبارت فارسی «نادیده گرفتن» از او سؤال می‌شود، پاسخ می‌دهد: «احساس می‌کنم با معادل فارسی نمی‌توانم منظورم را به‌خوبی منتقل کنم. ارتباط ذهنی بیشتری با انگلیسی دارم و با این واژه‌ها راحت‌تر می‌توانم حسم را بیان کنم.»
دوست او نیز در میان صحبت‌ها می‌گوید: «هانی، الان دنیا براساس ترندها می‌چرخد. همه‌چیز رقابتی شده و نباید از بقیه عقب بمانی.»
پارمیس، یکی دیگر از افراد حاضر در جمع، معتقد است ناآشنایی با این اصطلاحات باعث می‌شود افراد بخش بزرگی از ارتباطات روزمره در فضای مجازی را از دست بدهند. او می‌گوید: «اگر این کلمات را بلد نباشید، ممکن است نصف توییت‌ها و پست‌های شبکه‌های اجتماعی را متوجه نشوید. البته حس می‌کنم داری ما را گسلایت می‌کنی.»
منظور پارمیس از این جمله آن است که پرسش‌های مکرر درباره اصطلاحات مورد استفاده آن‌ها، نوعی احساس گناه را در مخاطبان ایجاد می‌کند.
چنین مکالماتی نشان می‌دهد که موضوع فراتر از استفاده چند کلمه انگلیسی در گفت‌وگوهای روزانه است. زبان برای نسل جدید علاوه بر انتقال پیام، ابزاری برای نمایش هویت فردی، نشان دادن تعلق به یک گروه اجتماعی و همراهی با جریان‌های رایج در فضای مجازی محسوب می‌شود.
با این شرایط، باید پرسید چه عواملی به رواج این اصطلاحات سرعت بخشیده‌اند و آیا ادامه این روند می‌تواند در بلندمدت ساختار زبان فارسی را تحت تأثیر قرار دهد؟
شبکه‌های اجتماعی چگونه واژه‌های انگلیسی را وارد فارسی کردند؟
بهروز محمودی بختیاری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در پاسخ به پرسش فرارو درباره منشأ ورود این واژه‌ها به گفتار روزمره فارسی‌زبانان، نقش فضای مجازی را بسیار پررنگ می‌داند.
او در این باره توضیح می‌دهد: «ورود این واژه‌های نامتعارف به زبان فارسی، در شرایطی اتفاق افتاده که از گذشته برای بسیاری از آن‌ها معادل‌های فارسی داشته‌ایم. این پدیده به‌طور مشخص از دستاوردهای فضای مجازی است. شبکه‌های اجتماعی در گسترش آن نقش قابل توجهی داشته‌اند و به اعتقاد من، آسیب زیادی به پیکره گفتمان زبان فارسی وارد کرده‌اند.»
در ادامه گفت‌وگو، تأثیر فیلم‌ها، سریال‌ها و رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور بر رواج این واژگان نیز مطرح شد. محمودی بختیاری در پاسخ به این موضوع معتقد است این رسانه‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری روند مورد بحث ندارند.
او می‌گوید: «فیلم‌ها و سریال‌هایی که از شبکه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور پخش می‌شوند، معمولاً تولیدات حرفهای محسوب نمی‌شوند. بیشتر این شبکه‌ها ماهیت خبری دارند و نمی‌توان آن‌ها را شبکه‌های برنامه‌ساز به معنای واقعی این اصطلاح دانست. بنابراین، با تعداد زیادی فیلم و سریال تولیدشده در خارج از کشور روبه‌رو نیستیم که بتوانند در این زمینه نقش الگویی داشته باشند.»
چرا جوانان استفاده از واژه‌های انگلیسی را ترجیح می‌دهند؟
یکی از پرسش‌های مهم این است که چرا جوانان برای بیان مفاهیمی که بسیاری از آن‌ها معادل فارسی دارند، به سراغ واژه‌های انگلیسی می‌روند.
محمودی بختیاری در پاسخ به این پرسش، به شکل‌گیری نوعی نگرش فرهنگی در جامعه ایران اشاره می‌کند که سابقه آن به چند دهه قبل بازمی‌گردد. او می‌گوید: «متأسفانه از چند دهه پیش، به‌خصوص پس از جنگ جهانی دوم، این تصور در کشور ما شکل گرفته که زبان کشورهای قدرتمند و غالب، مانند آمریکا، زبان فناوری، اعتبار اجتماعی و موفقیت است. به همین دلیل، بسیاری از واژه‌های آن زبان‌ها از همان زمان وارد فارسی شده‌اند. کلمه‌ای مانند اوکی نمونه‌ای از این واژه‌هاست که امروز در گفتار روزمره ما کاملاً جا افتاده است.»
او معتقد است گسترش دسترسی به اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، سرعت این روند را به شکل چشمگیری افزایش داده است؛ به‌ویژه در میان جوانان. به گفته او، گاهی اصطلاحاتی در مکالمات نسل جدید استفاده می‌شود که حتی افراد آشنا با زبان انگلیسی نیز ممکن است به‌سادگی متوجه منظور گوینده نشوند.
این استاد دانشگاه تأکید می‌کند که بخشی از گرایش به واژه‌های بیگانه، به تصور افراد درباره جایگاه اجتماعی آن‌ها مربوط می‌شود. او توضیح می‌دهد: «برخی تصور می‌کنند استفاده از کلمات خارجی، به‌خصوص واژه‌های انگلیسی، باعث می‌شود امروزی‌تر و پیشرفته‌تر به نظر برسند و نشان دهند که خود را با دنیای فناوری هماهنگ کرده‌اند؛ در صورتی که چنین تصوری درست نیست.»
آیا ورود اصطلاحات انگلیسی زبان فارسی را تهدید می‌کند؟
زبان فارسی در طول تاریخ بارها با واژه‌های بیگانه روبه‌رو شده و بسیاری از آن‌ها را در ساختار خود پذیرفته است. بخشی از این واژه‌ها پس از مدتی در زبان باقی مانده‌اند و گروهی دیگر نیز به‌تدریج کنار گذاشته شده‌اند.
محمودی بختیاری نیز با اشاره به همین سابقه تاریخی معتقد است ورود واژه‌های خارجی به فارسی پدیده تازه‌ای نیست و به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه تهدید این زبان باشد. با این حال، او کوتاه‌تر شدن فاصله میان نسل‌ها را عاملی نگران‌کننده می‌داند.
او در این باره می‌گوید: «معمولاً ورود واژه‌های بیگانه به زبان فارسی برای نخستین بار اتفاق نمی‌افتد. زبان ما در گذشته توانسته بسیاری از این کلمات را جذب کند و تعدادی را نیز کنار بگذارد. با وجود این، شرایط امروز به دلیل کوتاه شدن فاصله و تفاوت میان نسل‌ها در جامعه ایران می‌تواند نگران‌کننده باشد.»
تغییر زبان جوانان می‌تواند ارتباط نسل‌ها را دشوار کند
به اعتقاد محمودی بختیاری، سرعت تغییرات فرهنگی و زبانی در جامعه امروز افزایش یافته است. در گذشته ممکن بود حدود ۲۰ سال طول بکشد تا نسل تازه‌ای با ویژگی‌های زبانی و فرهنگی متفاوت شکل بگیرد، اما اکنون این فاصله به چهار یا پنج سال کاهش پیدا کرده است.
او درباره پیامدهای این وضعیت می‌گوید: «اگر در گذشته برای فاصله گرفتن یک نسل از نسل قبل حدود ۲۰ سال زمان لازم بود، امروز ممکن است ظرف چهار یا پنج سال نسل تازه‌ای معرفی شود. این مسئله می‌تواند خطرناک و نگران‌کننده باشد؛ چون احتمال دارد ارتباط و درک متقابل میان نسل‌ها را تا حدی مختل کند.»
بنابراین، مسئله فقط تغییر واژگان نیست؛ بلکه تفاوت سریع در شیوه بیان و انتقال مفاهیم ممکن است به مانعی در ارتباطات خانوادگی و اجتماعی تبدیل شود.
چرا واژه‌های عربی در زبان فارسی ماندگار شدند؟
محمودی بختیاری در ادامه به تفاوت جایگاه زبان عربی و انگلیسی در جامعه ایران اشاره می‌کند. به گفته او، زبان عربی به دلیل پیوند تاریخی و مذهبی با زندگی ایرانیان مسلمان، موقعیتی متفاوت از زبان‌های دیگر دارد.
او توضیح می‌دهد: «برای مردم ایران که مسلمان هستند، عربی زبان قرآن و دین محسوب می‌شود. ایرانیان، حتی کسانی که کاملاً فارسی صحبت می‌کنند، روزانه پنج بار نماز را به زبان عربی می‌خوانند. به همین دلیل، جایگاه این زبان با سایر زبان‌ها متفاوت است و واژه‌های عربی از گذشته‌های دور با فارسی درآمیخته‌اند. حتی در مواردی، معنای این کلمات پس از ورود به فارسی تغییر کرده است.»
حافظ و مولانا به واژه‌های عربی جایگاه ادبی بخشیدند
این استاد دانشگاه در ادامه به نقش ادیبان برجسته فارسی در پذیرفته شدن واژه‌های عربی اشاره می‌کند. از نظر او، بخشی از ماندگاری این واژه‌ها به شیوه استفاده شاعران و نویسندگان بزرگ از آن‌ها بازمی‌گردد.
محمودی بختیاری می‌گوید: «ویژگی دیگر این است که شاعرانی مانند حافظ و مولانا از این واژه‌ها استفاده کرده‌اند. این کلمات به‌واسطه افرادی وارد زبان فارسی شده‌اند که آن‌ها را با بهترین معنا و در چارچوب الگوهای زبانی خود به کار می‌بردند؛ نه اینکه صرفاً در گفت‌وگوی روزمره یک جوان ۱۸ ساله در خیابان استفاده شده باشند.»
او در ادامه تأکید می‌کند که اصطلاحات رایج میان نوجوانان و جوانان امروز، برخلاف بسیاری از واژه‌های تخصصی، ماهیت علمی یا فنی ندارند. به گفته او، این کلمات بیشتر به گفتار روزمره مربوط می‌شوند و برای همه آن‌ها می‌توان معادل‌های فارسی پیدا کرد.
چرا معادل‌های پیشنهادی فارسی در جامعه جا نمی‌افتند؟
موضوع دیگری که در این گفت‌وگو بررسی شده، عملکرد فرهنگستان زبان و ادب فارسی و نقش رسانه‌ها در معرفی واژه‌های جایگزین است.
محمودی بختیاری معتقد است بخشی از مشکل به نحوه اطلاع‌رسانی فرهنگستان و بخشی دیگر به عملکرد رسانه‌ها مربوط می‌شود. او در این باره می‌گوید: «در کشورهای مختلف، فرهنگستان‌ها به‌عنوان نهادهای فرهنگی و ادبی جامعه فعالیت می‌کنند و دولت‌ها نیز از آن‌ها حمایت می‌کنند. در کشور ما هم اعضای فرهنگستان با حکم رئیس‌جمهور منصوب می‌شوند.»
او همچنین درباره واکنش‌های طنزآمیز به برخی واژه‌های مصوب فرهنگستان توضیح می‌دهد که این اتفاق سابقه طولانی دارد. به گفته او، حتی چهره‌هایی مانند صادق هدایت و مجتبی مینوی نیز در گذشته بعضی از پیشنهادهای فرهنگستان زبان را به شوخی می‌گرفتند.
آیا باید برای تمام واژه‌های خارجی معادل فارسی بسازیم؟
از نگاه محمودی بختیاری، زنده ماندن زبان‌ها به توانایی آن‌ها در ساخت و گسترش واژه‌های تازه وابسته است. او برای توضیح این موضوع به این پرسش اشاره می‌کند که چرا باید برای پدیده‌هایی که در کشورهای دیگر اختراع شده‌اند، معادل فارسی انتخاب کنیم.
او در پاسخ به چنین دیدگاهی می‌گوید: «زمانی مطرح می‌شد که ما مخترع ماهواره نبوده‌ایم؛ پس چرا باید برای آن یک نام فارسی بسازیم؟ اما می‌توان همین سؤال را درباره بسیاری از چیزهایی مطرح کرد که از فرهنگ ایرانی به کشورهای دیگر راه پیدا کرده‌اند. برای مثال، آیا نخستین کسانی که پیژامه پوشیدند، خارجی بودند که این واژه وارد زبان ما شد؟»
او معتقد است زبان‌های مختلف برای حفظ پویایی خود باید بتوانند به‌سرعت برای مفاهیم و پدیده‌های تازه واژه‌سازی کنند و معادل‌های مناسب را در میان مردم رواج دهند.
محمودی بختیاری در این باره توضیح می‌دهد: «کشورهای مختلف اگر بخواهند زبانشان زنده، پویا و فعال باقی بماند، باید برابرنهادهای خود را با سرعت تولید کنند و در زبان روزمره به کار بگیرند. در غیر این صورت، ممکن است پس از مدتی بخش عمده‌ای از واژگان آن زبان از میان برود و فقط فعل‌هایش باقی بماند.»
او برای نشان دادن اهمیت این مسئله، به وضعیت زبان فارسی در دوره قاجار اشاره می‌کند؛ دورانی که زبان اداری و مکاتبات رسمی به‌شدت تحت تأثیر زبان‌های دیگر، به‌ویژه عربی و فرانسوی، قرار داشت.
به گفته او: «در دوره قاجار، منشی‌ها به شیوه‌ای می‌نوشتند که در آن تعداد زیادی از واژه‌ها و ساختارهای زبان‌های دیگر، به‌خصوص عربی، دیده می‌شد. نامه‌ها و نوشته‌های اداری سرشار از اصطلاحات عربی بود و افرادی که تازه از خارج بازمی‌گشتند، در مکاتبات خود از واژه‌های فرانسوی فراوانی استفاده می‌کردند. در چنین شرایطی، این نگرانی وجود داشت که زبان فارسی به‌تدریج جایگاه خود را در جامعه از دست بدهد.»
زبان فارسی؛ هویت پنهان و شناسنامه ایرانیان
محمودی بختیاری در پایان بر اهمیت حفظ پیوند میان زبان فارسی و هویت ایرانی تأکید می‌کند. از نظر او، مردم باید بدانند زبان مادری و ملی آن‌ها صرفاً وسیله‌ای برای صحبت کردن نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی‌شان به شمار می‌رود.
او در این باره می‌گوید: «افراد باید بدانند که زبان فارسی هویت آن‌ها و شناسنامه نامرئی‌شان است. همان‌طور که برای مراجعه به یک مرکز و دریافت خدمات به کارت ملی نیاز دارید، یک کارت ملی نامرئی هم همراه شماست که همان زبان فارسی و هویت ایرانی شماست.»
