امروزه سردرد به یکی از شایعترین دردهای روزمره تبدیل شده؛ در دنیای پرتنش و پرصدا، از خیرهماندن بیش از حد به صفحه گوشی گرفته تا تحمل ترافیک سنگین، دلایل زیادی برای درد در ناحیه سر وجود دارد. اما پژوهشی جدید از دنیای علم، چراغی تازه به منشأ این دردها تابانده و نشان میدهد که شاید ریشهی برخی از سردردهای مزمن ما، به گذشتهای بسیار دور و روابط پیچیده میان گونههای انسانی بازگردد.
بر اساس مقالهای منتشرشده در نشریه علمی Evolution, Medicine, and Public Health، گروهی از دانشمندان به بررسی نوعی ناهنجاری مغزی به نام کیاری پرداختهاند؛ اختلالی که در آن بخش پایینی مغز به سمت کانال نخاعی فشار میآورد. این عارضه در حدود یک درصد از افراد دیده میشود و طیف وسیعی از علائم دارد، از سردردهای معمولی تا اختلالات جدی عصبی. آنچه این مطالعه را خاص میکند، نگاه آن به نقش ژنهای نئاندرتالی در بروز این اختلال است؛ گونهای که صدها هزار سال پیش با انسان خردمند همزیستی داشتهاند.
مدلسازی سهبعدی از جمجمهی بیش از صد انسان امروزی، چه مبتلا به کیاری و چه سالم، در کنار مقایسه با جمجمهی هشت فسیل انسانی از جمله انسان نئاندرتال، راستقامت و هایدلبرگی انجام شد. نتایج این بررسیها حاکی از آن بود که شباهت قابل توجهی بین ساختار جمجمهی نئاندرتالها و انسانهایی با ناهنجاری کیاری وجود دارد؛ این در حالی است که سایر گونهها جمجمههایی نزدیک به انسانهای سالم داشتند.
محققان با دقت به شکل اتصال مغز به نخاع در این نمونهها، دریافتند که احتمالا ژنهایی بهجا مانده از نئاندرتالها باعث ایجاد این ساختار ناهماهنگ شدهاند؛ ساختاری که در انسان امروزی منجر به جابهجایی مغز و فشار آن به ستون فقرات میشود. اگرچه مطالعه مورد نظر شامل تحلیل مستقیم ژنتیکی نبود، اما دکتر کیمبرلی پلامپ، نویسنده اصلی مقاله، در توضیحات خود تأکید کرد که تأثیر غیرمستقیم ژنتیک نئاندرتالی بر شکل جمجمه، میتواند زمینهساز بروز این اختلال باشد.
پژوهشگران همچنین یادآور شدند که تمام نئاندرتالها الزاماً دچار سردرد یا کیاری نبودهاند؛ در واقع مغز حجیمتر آنها ممکن بود چنین مشکلاتی را خنثی کند. اما زمانی که آمیزش ژنتیکی با انسان خردمند اتفاق افتاده، ترکیب این ویژگیها میتوانسته موجب اختلالات سازگاری در مغز و جمجمه شود.
تاریخ تعاملات انسان خردمند و نئاندرتالها اکنون پیچیدهتر از تصورات قبلی است. پژوهشها نشان میدهد که دو دورهی همزیستی مهم در حدود ۲۵۰ هزار سال پیش، عمدتاً در مناطق غرب آسیا رخ داده و تا نزدیک به ۲۰۰ هزار سال ادامه یافته است. برخلاف گذشته که این تماسها گذرا و نادر تلقی میشد، اکنون شواهد قویتری از روابط ژنتیکی گسترده میان دو گونه دیده میشود.
امروزه تا ۴۵ درصد از DNA نئاندرتال در برخی جمعیتهای انسانی قابل شناسایی است، اما توزیع آن ناهمگون است. در آسیای شرقی، سهم ژن نئاندرتالی به حدود چهار درصد میرسد، در حالی که بسیاری از افراد در آفریقا بهکلی فاقد این ژنها هستند. اگر این نظریه درست باشد، انتظار میرود که نرخ ناهنجاری کیاری در مناطق دارای سهم ژنتیکی نئاندرتالی بیشتر، بالاتر باشد.
نتیجهی این پژوهش، تنها به بررسی گذشتههای دور محدود نمیشود؛ بلکه میتواند به آینده علم پزشکی نیز جهت دهد. درک بهتر از منشأ ناهنجاریهای مغزی، زمینه را برای تشخیص دقیقتر و راهکارهای درمانی جدید فراهم میکند. تیم پژوهشی امیدوار است با ادامهی این مسیر، راههای علمیتری برای پیشگیری یا کنترل ناهنجاری کیاری شناسایی شود—راههایی که شاید از دل تاریخ تکامل انسان بیرون آمده باشند.
