در پی قطع برق در بخشهایی از تهران و کرج در شب گذشته، گزارشهایی منتشر شده که علت این خاموشی را حمله هوایی توسط جنگندههای آمریکایی یا اسرائیلی میدانند. برخی منابع مدعیاند در این حملات از نوع خاصی از سلاح تحت عنوان بمب گرافیتی استفاده شده است؛ بمبی که هدف اصلی آن ایجاد اختلال گسترده در شبکه برقرسانی بدون تخریب عمده زیرساختهاست. این سؤال مطرح میشود که بمب گرافیتی چیست و نحوه عملکرد آن چگونه است؟
نحوه عملکرد بمب گرافیتی چگونه است؟
بمبهای گرافیتی، که به «بمب خاموشی» یا «بمب نرم» نیز معروفند، با پخش کردن ابر متراکمی از ذرات ریز گرافیت در منطقه هدف عمل میکنند. گرافیت مادهای است که رسانایی الکتریکی بالایی دارد. این ذرات ریز گرافیت، هنگامی که در هوا پراکنده میشوند، میتوانند باعث اتصال کوتاه (short circuit) در خطوط انتقال برق و تجهیزات الکتریکی موجود در منطقه تحت حمله شوند.
در نتیجه این حمله، تمامی دستگاههای الکتریکی در آن منطقه از کار میافتند. اگر این بمبها بر فراز یک نیروگاه برق منفجر شوند، منطقهای که توسط آن نیروگاه تغذیه میشود، دچار خاموشی کامل خواهد شد.
اگرچه بمب گرافیتی جزو سلاحهای غیرکشنده طبقهبندی میشود، اما قطع گسترده و ناگهانی برق، بهویژه در میان جمعیت غیرنظامی، میتواند پیامدهای جدی و حتی منجر به تلفات انسانی شود.
بمبهای گرافیتی از چندین دهه پیش وجود دارند و در مواردی توسط کشورهای غربی به کار رفتهاند.
در سال ۱۹۹۹، در عملیات نظامی ائتلاف متحدین (Allied Force)، جنگندههای F-117 آمریکا بمبهای CBU-94 را بر فراز صربستان پرتاب کردند. این حمله به سرعت حدود ۷۰ درصد از برق کشور را خاموش کرد و فشار روانی شدیدی بر دولت آن زمان وارد آورد.
هدف اصلی از این عملیات، غیرمسلح کردن سیستمهای راداری و ارتباطاتی ارتش یوگسلاوی با کمترین تلفات انسانی بود، اما در عین حال، این اقدام منجر به آسیب دیدن بیمارستانها، حملونقل عمومی و شبکههای آب و فاضلاب نیز شد.
در سال ۱۹۹۱، نیروی دریایی آمریکا از سرجنگی ویژهای که برای موشکهای کروز تاماهاک طراحی شده بود، برای قطع برق بخشهای گستردهای از عراق استفاده کرد.
این سرجنگی که Kit‑2 نام داشت و یک سال بعد وجود آن فاش شد، با پخش رشتههای فیبر کربن در هوا، موجب اتصال کوتاه در تجهیزات و خطوط برق میشد. گفته میشود پس از همین تجربه، نیروی هوایی آمریکا نیز به توسعه نسخه اختصاصی خود از «بمب خاموشی» علاقهمند شد.
کپسولهایی که پس از حمله روی زمین پیدا شدند، با برچسب BLU‑114/B مشخص بودند؛ «BLU» در اصطلاح نظامی به معنای «واحد بمب فعال» است.
بمب BLU‑114/B نمونهای از بمبهای خوشهای محسوب میشود؛ یعنی تعداد زیادی ریزمهمات را در قالب کپسولهایی به اندازه قوطی نوشابه در منطقه پخش میکند. این کپسولها رشتههای بسیار نازک و رسانای فیبر کربن را آزاد میسازند؛ رشتههایی که گفته میشود حتی از نمونههای بهکار رفته در تاماهاکهای جنگ خلیج فارس نیز ظریفتر هستند.
اغلب میان اصطلاحات CBU-94/B و BLU-114/B هنگام بحث درباره بمبهای خاموشی، سردرگمی ایجاد میشود. در طبقهبندی نظامی، CBU-94/B (بمب خوشهای) نقش «حامل» را ایفا میکند. این یک محفظه بزرگ دو تکه است که به جنگندههایی مانند B-2 یا F-35 متصل میشود. خود این سامانه مستقیماً باعث قطع برق نمیشود؛ بلکه وظیفه اصلی آن حمل و سپس رهاسازی ۲۰۲ ریزمهمات BLU-114/B بر فراز منطقه هدف است.
پس از رها شدن از محفظه CBU، هر کپسول BLU-114/B چتر کوچکی باز میکند تا سرعت سقوط خود را هنگام نزدیک شدن به پستهای برق کاهش دهد. در ارتفاعی مشخص، یک خرج کوچک، کپسول را باز کرده و حجم وسیعی از رشتههای گرافیت کربنی فرآوریشده را با سرعت بالا در هوا پخش میکند. این رشتهها که حتی از تار موی انسان نازکترند، رسانایی الکتریکی بسیار بالایی دارند و شبکهای متراکم و خاکستریرنگ شبیه به تار عنکبوت را بر روی مساحتی گسترده پخش میکنند.
این سلاح بر اساس اصول پایه الکتریسیته فشار قوی عمل میکند. هنگامی که رشتههای رسانای گرافیتی بر روی ترانسفورماتورها و خطوط برق قرار میگیرند، باعث اتصال فازهای مختلف برق، یا اتصال سیمهای دارای ولتاژ به یکدیگر یا به زمین میشوند. این پدیده منجر به اتصال کوتاه شدید و آنی، معروف به «آرک الکتریکی» میگردد. جرقههای ناشی از این اتصالات، کلیدهای حفاظتی شبکه را به طور گسترده قطع کرده و میتوانند باعث داغ شدن بیش از حد و حتی انفجار ترانسفورماتورهای روغنی شوند؛ در نتیجه، جریان برق به سرعت قطع میگردد.
این فناوری، یک تکنولوژی اثبات شده با سابقه عملیاتی موفق در عملیاتهای هوایی آمریکا محسوب میشود. در طول جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، نیروی دریایی آمریکا با پخش گرافیت توسط موشکهای تاماهاک بر فراز عراق، توانست در عرض ۲۴ ساعت اولیه، حدود ۸۵ درصد از شبکه برق این کشور را از کار بیندازد.
