احتمالاً برای بسیاری از شما پیش آمده که هنگام باز کردن کیسه برنج، ناگهان با حشرات ریزی مواجه شوید که در میان دانهها حرکت میکنند. این حشرات که با نامهای شپشک برنج یا آفت برنج شناخته میشوند، اگرچه از نظر پزشکی خطری برای انسان ندارند و نیش نمیزنند، اما میتوانند آسیب جدی به مواد غذایی وارد کنند و کیفیت برنج را به شدت کاهش دهند. در این مطلب، ضمن معرفی دقیق این آفت، به شما خواهیم گفت که چگونه میتوانید به سرعت از شر آن خلاص شوید و از بازگشت دوبارهاش جلوگیری کنید.
شپشک برنج چیست و چه ویژگیهایی دارد؟
شپشک برنج با نام علمی سیتوفیلوس اوریزائه، حشرهای بسیار ریز به اندازهٔ ۲ تا ۳ میلیمتر است که رنگ آن معمولاً قهوهای مایل به سرخ تا سیاه متغیر است. لاروهای این حشره به رنگ سفید شیری دیده میشوند و پا ندارند. یکی از ویژگیهای جالب توجه شپشک برنج، توانایی پرواز کردن آن است؛ ضمن اینکه این حشرات در تاریکی به سمت نور جذب میشوند و همین ویژگی، یکی از کلیدهای مبارزه با آنهاست.
این آفت به غلات و برنج حمله میکند و با ایجاد سوراخهای ریز در دانهها، از آنها تغذیه مینماید. شپشک بالغ حدود ۳۰ روز عمر میکند و در این مدت، روزانه تا ۴ تخم در مغز دانههای غلات میگذارد. لاروها پس از حدود ۳ روز از تخم خارج میشوند و طی یک دورهٔ ۵ تا ۱۶ روزه به شپشک بالغ تبدیل میگردند. یک شپشک ماده در طول عمر خود میتواند بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ تخم بگذارد که این رقم، نشان از قدرت تکثیر بالای این آفت دارد. خوشبختانه، این حشرات نه تنها بیماری یا عفونتی را منتقل نمیکنند، بلکه گزنده نیز نیستند و تنها تهدید آنها، آسیب به مواد غذایی است.
روشهای سریع برای از بین بردن شپشک برنج
اگر برنج شما دچار این آفت شده، نگران نباشید؛ با چند روش ساده و خانگی میتوانید آنها را به طور کامل از بین ببرید:
۱. استفاده از آب جوش
یکی از سریعترین و مؤثرترین روشها، ریختن آب جوش روی برنج است. حرارت بالا، هم شپشکهای بالغ و هم تخمهای آنها را به سرعت از بین میبرد. پس از این کار، شپشکهای مرده روی سطح آب شناور میشوند و به راحتی قابل جداسازی هستند.
۲. قرار دادن در فریزر
اگر عجله ندارید، میتوانید برنج آلوده را به مدت ۴ روز در فریزر قرار دهید. سرمای شدید، هم حشرات بالغ و هم تخمهای آنها را نابود میکند و پس از خارج کردن از فریزر، میتوانید برنج را مجدداً بستهبندی کنید.
۳. استفاده از تلههای چسبناک
با توجه به اینکه شپشکها به نور جذب میشوند، میتوانید برنج را در سینی پهن کنید و اطراف آن را تلههای چسبناک قرار دهید. با پراکنده شدن شپشکها در اثر نور، آنها به تله میچسبند و از آنجا که قدرت جدا شدن از نوار چسب را ندارند، به دام میافتند.
۴. برگ بو یا چریش
برگ بو و برگ چریش، بوی تندی دارند که شپشکها را فراری میدهد. کافی است چند برگ از این گیاهان را درون ظرف برنج قرار دهید تا حشرات از آن دور شوند.
۵. استفاده از میخک
میخک ادویهای خوشبوست که شپشکها از آن بیزارند. قرار دادن چند عدد میخک در ظرف برنج یا در قفسههای آشپزخانه، میتواند از ورود و رشد این آفات جلوگیری کند.
۶. جعبه کبریت
گوگرد موجود در جعبههای کبریت، بویی دارد که شپشکها به شدت از آن متنفرند. قرار دادن یک جعبه کبریت باز شده در میان برنج، یکی از روشهای قدیمی و مؤثر برای دور کردن این حشرات است.
۷. نور آفتاب
شپشکها محیطهای تاریک و مرطوب را ترجیح میدهند؛ بنابراین، پهن کردن برنج روی یک پارچه تمیز در معرض نور مستقیم خورشید، باعث فرار آنها میشود. این روش یکی از سادهترین و کمهزینهترین راهها محسوب میشود.
۸. قرص سیر یا قرص ضد بید
این قرصها را میتوان از داروخانهها و عطاریها تهیه کرد و با قرار دادن آنها درون برنج، حشرات را از بین برد.
۹. مواد طبیعی دیگر
سنگ نمک، زنجبیل، سیر خام و زردچوبه نیز از جمله موادی هستند که بوی تندی داشته و میتوانند شپشکها را از برنج دور کنند.
هشدار جدی دربارهٔ قرص برنج
هرگز از قرص برنج یا فسفید آلومینیوم برای از بین بردن شپشک استفاده نکنید. این ماده به شدت سمی و کشنده است و عرضه و فروش آن در داروخانهها و سمفروشیها ممنوع اعلام شده است. به جای این روش خطرناک، حتماً از راههای ایمن و طبیعی پیشنهادی استفاده کنید.
نکات پیشگیری از شپشک برنج
پیشگیری همواره بهتر از درمان است. با رعایت چند نکتهٔ ساده، میتوانید از بروز این آفت در برنج خود جلوگیری کنید:
- برنج را در محلی خشک، خنک و دارای تهویه مناسب نگهداری کنید؛ زیرا شپشک برای رشد به محیط تاریک، گرم و مرطوب نیاز دارد.
- قفسههای نگهداری برنج باید حداقل ۲۰ سانتیمتر از زمین فاصله داشته باشند تا جریان هوا به خوبی برقرار شود.
- گونی برنج را به دیوار تکیه ندهید تا هوا در اطراف آن گردش داشته باشد.
- گونیها را روی پالتهای پلاستیکی قرار دهید و از انباشتن بیش از حد آنها روی هم خودداری کنید، زیرا گرما باعث رشد حشرات میشود.
- از نگهداری برنج در مکانهای مرطوب، آشپزخانههای بخاردار یا نزدیک حمام پرهیز کنید.
- محیط نگهداری برنج باید در ساعاتی از روز، نور کافی خورشید را دریافت کند، اما دانهها نباید در معرض تابش مستقیم و طولانیمدت آفتاب قرار گیرند.
- از قرار دادن گونیهای برنج در معرض باد مستقیم کولر خودداری کنید؛ زیرا باد باعث خرد شدن دانهها هنگام پخت میشود.
- برنج تازهٔ سال زراعی جاری، نسبت به برنج کهنه و مانده، مقاومت بیشتری در برابر آفات دارد.
- سالانه، محلهای نگهداری برنج را بشویید و با سموم مجاز ضدعفونی کنید. پس از سمپاشی، حداقل یک تا دو روز از انبار استفاده نکنید.
- هنگام خرید برنج دقت کنید که ظاهری سالم و عاری از هرگونه حشره داشته باشد.
- برنج را در ظروف دربسته (فلزی، شیشهای یا پلاستیکی) نگهداری کنید تا حشرات نتوانند به آن دسترسی پیدا کنند.
- چند بوته سیر خام یا فلفل چیلی خشک (که در پارچهای نازک پیچیده شده) در لابهلای برنج قرار دهید تا بوی آنها شپشک را دور کند.
با رعایت این نکات، میتوانید برنج خود را برای مدتها سالم و بدون آفت نگهداری کنید و از هدررفت مواد غذایی جلوگیری نمایید.
