ذخایر استراتژیک نفت خام یکی از مهم‌ترین ابزارهای کشورها برای مقابله با بحران‌های انرژی به شمار می‌رود. دولت‌ها با نگهداری این ذخایر می‌توانند در زمان جنگ، تحریم، بلایای طبیعی یا اختلال در مسیرهای انتقال نفت، بخشی از نیاز داخلی خود را تأمین کنند و از شدت شوک بازار بکاهند.
داده‌های مربوط به سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد چین با فاصله‌ای قابل توجه در صدر فهرست کشورهایی قرار دارد که بیشترین ذخایر راهبردی نفت خام را در مخازن زمینی خود نگهداری می‌کنند. این کشور حدود ۱.۴ میلیارد بشکه نفت ذخیره کرده است؛ رقمی که از مجموع ذخایر ۹ کشور و منطقه بعدی در این فهرست بیشتر است.
بر اساس اعلام آژانس بین‌المللی انرژی، جهان پس از بسته‌شدن تنگه هرمز با یکی از بزرگ‌ترین اختلال‌های عرضه انرژی در تاریخ معاصر مواجه شده است. این وضعیت فشار زیادی بر بازار جهانی سوخت و قیمت بنزین وارد کرده و اهمیت ذخایر اضطراری نفت را بیش از گذشته نشان داده است.
اینفوگرافی حاضر بر پایه داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا تهیه شده و میزان ذخایر راهبردی نفت خام کشورهای مختلف را در دسامبر ۲۰۲۵ مقایسه می‌کند.
نکته مهم این است که ارقام این فهرست، آزادسازی اضطراری و هماهنگ ذخایر نفت توسط کشورهای عضو آژانس بین‌المللی انرژی در مارس ۲۰۲۶ را در نظر نمی‌گیرد.
| رتبه | کشور یا منطقه | ذخایر تخمینی راهبردی نفت خام در دسامبر ۲۰۲۵، میلیون بشکه |
|---|---|---|
| ۱ | چین | ۱۳۹۷ |
| ۲ | آمریکا | ۴۱۳ |
| ۳ | ژاپن | ۲۶۳ |
| ۴ | کشورهای اروپایی عضو OECD | ۱۷۹ |
| ۵ | عربستان سعودی | ۸۲ |
| ۶ | کره‌جنوبی | ۷۹ |
| ۷ | ایران | ۷۱ |
| ۸ | امارات متحده عربی | ۳۴ |
| ۹ | هند | ۲۱ |
مجموع ذخایر کشورهای حاضر در این فهرست حدود ۷۰ درصد از کل نفت ذخیره‌شده جهان را تشکیل می‌دهد. فاصله چین با سایر کشورها نیز بسیار چشمگیر است؛ پکن حدود ۱.۴ میلیارد بشکه ذخیره دارد، در حالی که ذخیره استراتژیک آمریکا، یعنی کشور رتبه دوم، ۴۱۳ میلیون بشکه برآورد شده است.
حجم بالای ذخایر چین تا حدی به وابستگی این کشور به واردات نفت و مسیرهای دریایی مرتبط است. گذرگاه‌هایی مانند تنگه هرمز نقش مهمی در انتقال نفت جهان دارند و هرگونه اختلال در آنها می‌تواند زنجیره تأمین انرژی را تحت تأثیر قرار دهد. ذخایر بیشتر به کشورها فرصت بیشتری می‌دهد تا در دوره‌های بحران و نوسان بازار، نیاز داخلی خود را مدیریت کنند.
آمریکا با ۴۱۳ میلیون بشکه در جایگاه دوم قرار دارد. ذخایر استراتژیک نفت این کشور که با نام SPR شناخته می‌شود، در مجموعه‌ای از غارهای نمکی زیرزمینی نگهداری می‌شود. ایجاد این ذخایر به بحران نفتی سال ۱۹۷۳ بازمی‌گردد؛ بحرانی که آسیب‌پذیری اقتصادهای صنعتی در برابر اختلال در واردات نفت را آشکار کرد.
ژاپن نیز با ۲۶۳ میلیون بشکه سومین ذخیره بزرگ راهبردی نفت خام را در اختیار دارد. منابع داخلی انرژی ژاپن محدود است و این کشور بخش عمده نفت مورد نیاز خود را از خارج تأمین می‌کند. به همین دلیل، ذخیره‌سازی نفت اضطراری برای توکیو طی دهه‌های گذشته اهمیت زیادی داشته است.
کشورهای اروپایی عضو OECD نیز در مجموع ۱۷۹ میلیون بشکه ذخیره راهبردی دارند و در رتبه چهارم این فهرست قرار می‌گیرند. در ادامه جدول نیز چند کشور بزرگ نفتی خاورمیانه و آسیا دیده می‌شوند که هرکدام بخشی از نفت خود را برای شرایط اضطراری ذخیره کرده‌اند.
ایران با ۷۱ میلیون بشکه در رتبه هفتم قرار دارد. این موضوع از آن جهت قابل توجه است که ایران علاوه بر داشتن ذخایر و تولید بالای نفت، در نزدیکی تنگه هرمز قرار گرفته است؛ یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت در جهان.
تجربه بحران‌های گذشته نشان داده است که ذخایر راهبردی تنها برای کشورهای واردکننده نفت اهمیت ندارند. حتی کشورهای تولیدکننده و صادرکننده نیز می‌توانند با استفاده از ذخایر اضطراری، در زمان اختلال در بازار یا زیرساخت‌های انرژی، انعطاف بیشتری داشته باشند.
نخستین شوک بزرگ نفتی دوران معاصر در سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴ رخ داد. در جریان این بحران، تحریم نفتی تولیدکنندگان بزرگ باعث شد قیمت نفت حدود ۳۰۰ درصد افزایش پیدا کند. این اتفاق وابستگی شدید کشورهای صنعتی به واردات نفت و آسیب‌پذیری آنها در برابر اختلال عرضه را آشکار کرد.
در پی همین بحران، آژانس بین‌المللی انرژی شکل گرفت. یکی از اهداف مهم این نهاد، ایجاد و حفظ ذخایر راهبردی در کشورهای عضو بود تا در صورت بروز بحران‌های مشابه، اثر اختلال در عرضه نفت کاهش پیدا کند.
از سال ۱۹۷۴ تاکنون، ذخایر راهبردی نفت در چند مقطع مهم به شکل هماهنگ آزاد شده‌اند. این موارد عبارت‌اند از:
- سال ۱۹۹۱؛ هم‌زمان با آغاز جنگ خلیج فارس
- سال ۲۰۰۵؛ پس از آسیب طوفان‌های کاترینا و ریتا به زیرساخت‌های نفتی خلیج مکزیک
- سال ۲۰۱۱؛ در پی اختلال طولانی‌مدت عرضه نفت ناشی از جنگ داخلی لیبی
- سال ۲۰۲۲؛ پس از حمله روسیه به اوکراین
- سال ۲۰۲۲؛ دومین آزادسازی ذخایر در همان سال و هم‌زمان با تشدید بحران انرژی
- سال ۲۰۲۶؛ بزرگ‌ترین آزادسازی تاریخ ذخایر راهبردی پس از بسته‌شدن تنگه هرمز
افزایش تقاضای جهانی برای نفت و ادامه تنش‌های ژئوپلیتیکی باعث شده است اهمیت ذخایر اضطراری همچنان بالا باقی بماند. کشورها با توسعه ظرفیت‌های ذخیره‌سازی تلاش می‌کنند در برابر بحران‌های احتمالی آینده، آسیب‌پذیری کمتری داشته باشند.
