آمارهای جدید نشان میدهند قیمت کالاهای صادراتی ایران در مقایسه با کالاهای وارداتی کاهش قابلتوجهی داشته و هزینه تجارت خارجی برای کشور افزایش یافته است.
نسبت قیمت کالاهای صادراتی به وارداتی ایران طی فاصله سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ حدود ۵۱.۵ درصد کاهش پیدا کرده و اکنون به حدود نیمی از سطح ابتدای این دوره رسیده است. همزمان، قیمت دلاری کالاهای وارداتی افزایش یافته، در حالی که قیمت دلاری کالاهای صادراتی کاهش داشته است.
این وضعیت در کنار افزایش نرخ ارز، فشار هزینهای بیشتری به تجارت خارجی ایران وارد کرده است. تولیدکنندگانی که برای تأمین مواد اولیه، کالاهای واسطهای و تجهیزات خود به واردات وابسته هستند، از این افزایش هزینهها تأثیر میپذیرند.
بر اساس گزارشی که دنیای اقتصاد با استناد به شاخص قیمت کالاهای صادراتی و وارداتی منتشر کرده، نسبت مبادله دلاری ایران از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ حدود ۵۱ درصد افت کرده است. در همین مدت، اختلاف میان رشد قیمت ریالی و دلاری کالاها نیز نشان میدهد کاهش ارزش پول ملی نقش مهمی در افزایش هزینه تجارت داشته است.
تازهترین گزارش مرکز آمار ایران نشان میدهد شاخص قیمت کالاهای وارداتی بر مبنای دلار در یک سال منتهی به زمستان ۱۴۰۴ حدود ۲۴ درصد رشد کرده است. در مقابل، شاخص ریالی همین کالاها بیش از ۱۵۷ درصد افزایش نقطهبهنقطه داشته است.
در بخش صادرات، شرایط متفاوت بوده است. شاخص قیمت دلاری کالاهای صادراتی در همین بازه زمانی ۲.۵ درصد کاهش داشته، اما شاخص ریالی صادرات ۶۶ درصد بالا رفته است. بنابراین، رشد قیمت کالاهای صادراتی به ریال را نمیتوان معادل افزایش قیمت آنها در بازارهای جهانی دانست، زیرا بخش قابلتوجهی از این رشد تحت تأثیر تغییرات نرخ ارز قرار دارد.
بررسی روند شاخص قیمت کالاهای وارداتی و صادراتی در یک دهه گذشته نیز همین تصویر را تأیید میکند. نسبت مبادله ایران که از مقایسه قیمت کالاهای صادراتی با کالاهای وارداتی به دست میآید، بین سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ حدود ۵۱.۵ درصد کاهش یافته و به حدود نیمی از سطح سال ۱۳۹۵ رسیده است.
این کاهش نشان میدهد شرایط قیمتی تجارت خارجی ایران در بازارهای جهانی طی این دوره به شکل محسوسی تضعیف شده است.
در زمستان ۱۴۰۴، شاخص قیمت ریالی کالاهای وارداتی نسبت به فصل مشابه سال قبل ۱۵۷.۵ درصد افزایش پیدا کرد. در همین مدت، شاخص قیمت دلاری واردات ۲۴.۷ درصد رشد داشت. فاصله قابلتوجه میان این دو شاخص نشان میدهد افزایش نرخ ارز و کاهش ارزش پول ملی سهم مهمی در رشد قیمت ریالی کالاهای وارداتی داشته است.
در سمت صادرات نیز اختلاف میان شاخص ریالی و دلاری چشمگیر بود. شاخص قیمت ریالی کالاهای صادراتی در زمستان ۱۴۰۴ نسبت به زمستان سال قبل ۶۶ درصد افزایش یافت، اما شاخص دلاری صادرات در همین مدت ۲.۵ درصد کاهش داشت.
به همین دلیل، افزایش قیمت ریالی کالاهای صادراتی را نمیتوان بهتنهایی نشانه گرانتر شدن این محصولات در بازارهای جهانی دانست. تغییرات نرخ ارز بخش مهمی از این اختلاف را توضیح میدهد.
آمار تورم سالانه نیز وضعیت مشابهی را نشان میدهد. در زمستان ۱۴۰۴، تورم سالانه شاخص دلاری واردات ۲۴.۳ درصد افزایش داشت، در حالی که شاخص دلاری صادرات ۲.۴ درصد کاهش یافت.
به این ترتیب، کالاهایی که ایران از بازار جهانی خریداری میکند، با سرعت بیشتری نسبت به کالاهایی که به بازارهای جهانی عرضه میکند، افزایش قیمت داشتهاند.
اهمیت این روند زمانی بیشتر مشخص میشود که ترکیب واردات کشور را در نظر بگیریم. بخش قابلتوجهی از واردات ایران شامل کالاهای واسطهای، کالاهای سرمایهای و مواد اولیه است. بنابراین، افزایش قیمت ریالی واردات تنها روی تجارت خارجی اثر نمیگذارد و میتواند از طریق بالا بردن هزینه نهادهها و تجهیزات، هزینه تولید داخل را نیز افزایش دهد.
روند کاهش نسبت مبادله در سالهای اخیر نیز سرعت بیشتری گرفته است. میانگین سالانه افت این نسبت در فاصله سالهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰ حدود ۴.۶ درصد بود، اما این رقم در فاصله ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ به حدود ۱۱.۵ درصد رسید.
در نتیجه، سرعت کاهش سالانه نسبت مبادله در دوره دوم حدود ۲.۵ برابر دوره نخست بوده است. این روند همزمان با تشدید محدودیتهای تجاری و تحریمی و افزایش نااطمینانیهای ژئوپلیتیک رخ داده و نشان میدهد فشارهای واردشده بر شرایط تجارت خارجی ایران در سالهای اخیر افزایش یافته است.
