توپ طلا امروز یکی از پرزرق‌وبرق‌ترین مراسم‌های دنیای فوتبال است، اما این جایزه در ابتدا نه تشریفاتی داشت و نه حتی با هدفی بلندپروازانه طراحی شده بود. نگاهی به تاریخچه آن نشان می‌دهد چگونه یک ابتکار ساده به رؤیایی بزرگ برای ستاره‌های فوتبال تبدیل شد.
مراسم توپ طلا در سال‌های اخیر حال‌وهوایی شبیه اسکار پیدا کرده است. ستاره‌های فوتبال با لباس‌های رسمی روی فرش قرمز قدم می‌گذارند و هواداران نیز برای تماشای ورود آن‌ها مقابل محل برگزاری مراسم جمع می‌شوند. اما در سال ۱۹۶۷، خبری از چنین تشریفاتی نبود. فلوریان آلبرت جایزه خود را در آشپزخانه خانه ساده‌اش در بوداپست دریافت کرد.
با وجود جایگاه جهانی این افتخار، توپ طلا همواره با تحسین روبه‌رو نبوده است. آرسن ونگر و ژوزه مورینیو، دو مربی سرشناس فوتبال، در مقاطع مختلف از منتقدان این جایزه بوده‌اند. بررسی تاریخچه شکل‌گیری توپ طلا، شیوه انتخاب برنده و تأثیر آن بر رفتار بازیکنان نشان می‌دهد چرا این جایزه از یک ابتکار ساده به یکی از مهم‌ترین اهداف فوتبالیست‌ها تبدیل شده است.
توپ طلا؛ ایده‌ای که از سر بی‌حوصلگی شکل گرفت
شاید عجیب به نظر برسد، اما پاسکال فره، مدیر پیشین مجله فرانس فوتبال، می‌گوید ایده راه‌اندازی توپ طلا از سر «بی‌حوصلگی» شکل گرفت. او در کتابی با عنوان روی پنهان توپ طلا (The Hidden Face of the Ballon d’Or) که ماه گذشته منتشر شد، درباره انگیزه اولیه سازندگان این جایزه توضیح داده است:
ما همیشه دنبال اختراع چیزی بودیم، حتی برای اینکه نسخه‌های بیشتری بفروشیم.
در سال ۱۹۶۳، نام رسمی کنونی این جایزه انتخاب شد و لو یاشین نخستین برنده آن در این دوره بود. او تا امروز تنها دروازه‌بانی است که توانسته توپ طلا را به دست آورد.
در سال‌های ابتدایی، انتخاب برنده فرایندی بسیار ساده‌تر از امروز داشت. مکس اوربینی، سردبیر وقت مجله، آرای رأی‌دهندگان را در آشپزخانه خانه‌اش می‌شمرد و همسرش نتایج را با ماشین تحریر ثبت می‌کرد. اما اکنون انتخاب بهترین بازیکن سال به سازوکاری گسترده‌تر و تخصصی‌تر تبدیل شده است.
در حال حاضر، ۱۰۰ روزنامه‌نگار از کشورهایی که در میان ۱۰۰ تیم برتر رده‌بندی جهانی فوتبال مردان فیفا قرار دارند، در رأی‌گیری شرکت می‌کنند. هر کشور یک نماینده در این فرایند دارد.
البته در سال‌های نخست، محدودیت مهمی برای انتخاب برنده وجود داشت. تا سال ۱۹۹۵، توپ طلا فقط به بازیکنان اروپایی تعلق می‌گرفت. به همین دلیل، اسطوره‌هایی مانند پله و دیه‌گو مارادونا، با وجود درخشش در دوران حرفه‌ای خود، امکان رقابت برای کسب این جایزه را نداشتند و هرگز آن را دریافت نکردند.
وقتی توپ طلا از قهرمانی تیمی مهم‌تر می‌شود
امروزه بسیاری از فوتبالیست‌ها برای کسب توپ طلا برنامه‌ریزی می‌کنند و آن را یکی از بزرگ‌ترین اهداف دوران حرفه‌ای خود می‌دانند. با این حال، همیشه چنین نگاهی به این جایزه وجود نداشته است.
مایکل اوون که در سال ۲۰۰۱ توپ طلا را برد، حتی با این جایزه آشنایی چندانی نداشت. زمانی که ژرار هولیه، سرمربی وقت لیورپول، خبر برنده شدن او را اعلام کرد، مهاجم انگلیسی با تعجب پرسید:
این دیگه چیه، مربی؟
مراسم ویژه‌ای هم برای اهدای جایزه به او برگزار نشد. توپ طلا پیش از شروع یکی از مسابقات لیگ برتر، در زمین ورزشگاه آنفیلد به او تحویل داده شد. اوون بعدها اعتراف کرد که از این شیوه اهدای جایزه متنفر بوده است. به گفته خودش، نمی‌توانسته منتظر بماند تا جام را پس بدهد و ترجیح می‌داده تمام توجهش را روی مسابقه متمرکز کند.
اما در سال‌های بعد، جایگاه توپ طلا در ذهن فوتبالیست‌ها تغییر کرد. ترنت الکساندر آرنولد حتی اعلام کرد که ترجیح می‌دهد این جایزه فردی را ببرد تا اینکه لیورپول قهرمان لیگ قهرمانان اروپا یا لیگ برتر انگلیس شود.
جیدون سانچو نیز زمانی که ۱۹ سال داشت و آینده درخشانی برایش پیش‌بینی می‌شد، توپ طلا را یکی از اهداف اصلی خود معرفی کرد. او در سال ۲۰۱۹ به وب‌سایت گل گفت:
طبیعتاً رؤیای بردن توپ طلا را دارم؛ با توجه به بازیکنانی که پیش از این آن را برده‌اند، مثل لئو مسی، کریستیانو رونالدو، مودریچ و رونالدینیو. همه این بزرگان این جایزه را برده‌اند؛ بنابراین فکر می‌کنم این موضوع باید الهام‌بخش تمام کسانی باشد که در سراسر جهان فوتبال بازی می‌کنند.
انتقال نیمار از بارسلونا به پاری‌سن‌ژرمن در سال ۲۰۱۷ نیز از سوی بسیاری تلاشی برای خارج شدن از سایه لیونل مسی تلقی شد. این انتقال می‌توانست فرصت بیشتری برای رقابت ستاره برزیلی بر سر توپ طلا فراهم کند؛ رقابتی که در بارسلونا به دلیل حضور مسی دشوارتر به نظر می‌رسید.
اهمیت این جایزه حتی در قرارداد نیمار هم دیده می‌شد. طبق بندی که در قرارداد او وجود داشت، در صورت کسب توپ طلا، پاداشی به ارزش ۲.۶ میلیون پوند به این بازیکن تعلق می‌گرفت. چنین بندهایی به‌تدریج در قرارداد فوتبالیست‌ها رایج‌تر شدند.
توپ طلا چگونه ارزش مالی بازیکنان را افزایش می‌دهد؟
دریافت توپ طلا فقط یک افتخار ورزشی نیست و می‌تواند موقعیت تجاری و درآمد بازیکن را نیز به شکل قابل‌توجهی تغییر دهد. پاسکال فره در گفت‌وگو با بلیچر ریپورت، این موضوع را با جایزه اسکار مقایسه کرده است:
بازیگری که اسکار می‌برد، به چهره‌ای بسیار ارزشمندتر از نظر تجاری تبدیل می‌شود. بازیکنی هم که توپ طلا را می‌برد، ارزش بازاری بیشتری پیدا می‌کند.
خوآن لاپورتا، رئیس باشگاه بارسلونا، نیز به اهمیت مالی این جایزه توجه داشت. بر اساس گزارش‌ها، او بندی در قرارداد لیونل مسی قرار داده بود که در صورت کسب توپ طلا، پاداشی معادل یک‌سیزدهم دستمزد بازیکن به او پرداخت می‌شد.
گزارش‌های منتشرشده همچنین از وجود بندی مشابه در قرارداد برونو فرناندز، بازیکن منچستریونایتد، حکایت دارند. بنابراین، توپ طلا می‌تواند علاوه بر اعتبار ورزشی، مزایای مالی مستقیمی برای برنده داشته باشد.
البته قرار گرفتن در جایگاه بهترین بازیکن جهان، فشار و انتظارات بیشتری نیز ایجاد می‌کند. عثمان دمبله، ستاره پاری‌سن‌ژرمن، اوایل ماه جاری میلادی در گفت‌وگو با روزنامه اکیپ درباره افزایش انتقادها پس از دریافت این جایزه صحبت کرد:
در فوتبال همیشه انتقاد وجود دارد؛ وقتی توپ طلا را برده باشی، این انتقادها بیشتر هم می‌شود. اما جالب نیست؟ همه کارهایی که انجام می‌دهی و تک‌تک حرکاتت زیر ذره‌بین قرار می‌گیرند. این موضوع آزارم نمی‌دهد.
از زمانی که توپ طلا را برده‌ام، انتقادها بیشتر شده است. این جایزه تو را در برابر انتقاد مصون نمی‌کند؛ برعکس. باید در تک‌تک مسابقات خوب باشی، وگرنه می‌گویند: نگاه کنید!
چرا ونگر و مورینیو از توپ طلا انتقاد می‌کنند؟
هرچه اهمیت توپ طلا در فوتبال بیشتر شده، بحث درباره تأثیر آن بر رفتار بازیکنان و اولویت‌های تیمی نیز جدی‌تر شده است. آرسن ونگر و ژوزه مورینیو از جمله چهره‌هایی هستند که نسبت به پیامدهای تمرکز بیش از حد بر این جایزه هشدار داده‌اند.
ونگر، سرمربی پیشین آرسنال، پیش‌تر مخالفت خود را با توپ طلا اعلام کرده بود. از نگاه او، رقابت برای دریافت افتخارات فردی گاهی می‌تواند مسیر حرفه‌ای بازیکنان را تحت تأثیر قرار دهد و آن‌ها را به سمت رفتارهایی سوق دهد که لزوماً به سود تیم نیست.
او در توضیح دیدگاه خود گفته است:
احساس می‌کنم این جایزه گاهی خودخواهی را تشویق می‌کند.
ژوزه مورینیو نیز نگرانی مشابهی دارد. سرمربی پرتغالی معتقد است تأکید بیش از اندازه بر دستاوردهای فردی می‌تواند نقش کار گروهی را در فوتبال کم‌رنگ کند. او در این‌باره می‌گوید:
در حال حاضر، فوتبال تا حدی مفهوم تیم را از دست می‌دهد و تمرکز بیشتری بر فرد پیدا می‌کند.
