مارتا شهبازی، زیست‌شناس مولکولی و دانشمند ایرانی‌تبار دانشگاه کمبریج، یکی از قربانیان سانحه مرگبار برخورد دو قطار سریع‌السیر در اسپانیا بود. او در زمان وقوع حادثه به سمت منطقه اندلس سفر می‌کرد تا در یک کنفرانس علمی شرکت کند و جایزه‌ای معتبر را برای پژوهش‌هایش درباره مراحل اولیه رشد جنین انسان دریافت کند.
این دانشمند ۴۱ ساله قرار بود جایزه علمی «خوزه لوئیس گومز-اسکارمتا» در سال ۲۰۲۶ را از انجمن زیست‌شناسی تکوینی اسپانیا دریافت کند. این افتخار به دلیل تحقیقات و مشارکت‌های برجسته او در شناخت فرایندهای اولیه رشد و تکامل جنین انسان به شهبازی تعلق گرفته بود.
این سانحه روز چهارشنبه ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، در نزدیکی شهر اوردا در استان تولدو و در جنوب مادرید اتفاق افتاد. در جریان حادثه، یک قطار سریع‌السیر متعلق به شرکت رنفه با قطار متوقف‌شده شرکت ایریو برخورد کرد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، دست‌کم ۶۹ نفر جان باختند و ده‌ها نفر دیگر مجروح شدند. دولت اسپانیا نیز در پی این حادثه سه روز عزای عمومی اعلام کرد.
آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی شورای تحقیقات پزشکی بریتانیا (MRC LMB) در کمبریج با انتشار بیانیه‌ای، خبر درگذشت دکتر مارتا شهبازی را تأیید کرد. این مرکز از او به‌عنوان دانشمندی بااستعداد، پرشور و الهام‌بخش یاد کرد و تأکید داشت که فقدانش ضربه بزرگی به جامعه علمی وارد کرده است.
مارتا شهبازی در ژوئیه ۱۹۸۵ در شهر لئون اسپانیا متولد شد. پدرش، محمود شهبازی، ایرانی بود و پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ از ایران مهاجرت کرد. مادر او در حرفه معلمی فعالیت داشت. برادرش، کارلوس شهبازی، نیز در حوزه فیزیک نظری و ریاضیات به فعالیت‌های علمی مشغول است.
شهبازی تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته زیست‌شناسی در دانشگاه خودمختار مادرید آغاز کرد و پس از آن، در مرکز ملی تحقیقات سرطان اسپانیا مدرک دکترای خود را دریافت کرد. او علاوه بر این، مدرک کارشناسی ارشد زیست‌پزشکی مولکولی و آمار کاربردی را نیز در سوابق تحصیلی خود داشت.
این پژوهشگر در سال ۲۰۱۴ به‌عنوان محقق پسادکترا به دانشگاه کمبریج پیوست و تحقیقاتش را بر مراحل ابتدایی رشد جنین در پستانداران متمرکز کرد. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای علمی او در سال ۲۰۱۶ رقم خورد؛ زمانی که به همراه همکارانش روشی تازه برای پرورش جنین انسان در محیط آزمایشگاهی توسعه داد.
این روش به محققان اجازه داد جنین انسان را تا حدود ۱۳ روز پس از لقاح در شرایط آزمایشگاهی نگهداری و پرورش دهند. دستاوردی که امکان بررسی دقیق‌تر مراحل رشد جنین پس از لانه‌گزینی را فراهم کرد و توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرد.
نتایج این تحقیق در نشریه علمی معتبر Nature منتشر شد و به‌عنوان یکی از پیشرفت‌های مهم در زمینه زیست‌شناسی رشد شناخته شد. این پژوهش به دانشمندان فرصت داد بخش‌هایی از فرایند تکامل جنین را مطالعه کنند که پیش از آن، بررسی مستقیم آن‌ها با دشواری‌های زیادی همراه بود.
شهبازی از فوریه ۲۰۲۰ مسئولیت هدایت یک گروه تحقیقاتی مستقل را در آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی کمبریج بر عهده گرفت. او هم‌زمان به‌عنوان استادیار وابسته با مؤسسه سلول‌های بنیادی کمبریج نیز همکاری می‌کرد.
بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی او به بررسی چگونگی شکل‌گیری هویت و عملکرد سلول‌ها در مراحل نخست رشد جنین اختصاص داشت. نقش سلول‌های بنیادی و سازوکارهای مرتبط با لانه‌گزینی نیز از دیگر محورهای اصلی تحقیقاتش بودند. این مطالعات با هدف شناسایی عواملی انجام می‌شدند که ممکن است در بروز اختلالات رشد جنین، ناهنجاری‌های مادرزادی و ناباروری نقش داشته باشند.
مارتا شهبازی در طول دوران فعالیت علمی خود جوایز و افتخارات متعددی به دست آورد. از جمله این افتخارات می‌توان به جایزه پژوهشی 3Rs در سال ۲۰۱۹، جایزه Suffrage Science در تقدیر از دستاوردهای زنان در علوم زیستی و عضویت در برنامه پژوهشگران جوان سازمان زیست‌شناسی مولکولی اروپا (EMBO) اشاره کرد.
او همچنین در اکتبر ۲۰۲۶ به‌عنوان برنده یازدهمین جایزه استعدادهای نوظهور انجمن پژوهشگران اسپانیایی در بریتانیا انتخاب شده بود؛ افتخاری که بار دیگر جایگاه علمی و دستاوردهای پژوهشی او را برجسته می‌کرد.
پس از انتشار خبر درگذشت شهبازی، مرکز تحقیقات پزشکی مولکولی و بیماری‌های مزمن اسپانیا (CiMUS) نیز با انتشار پیامی، به این اتفاق واکنش نشان داد و درگذشت او را تسلیت گفت. این مرکز ضمن ابراز همدردی با ماریا خوزه آلونسو، دانشمند سرشناس اسپانیایی و خاله مارتا شهبازی، از او به‌عنوان پژوهشگری جوان و درخشان یاد کرد.
یان لووه، مدیر آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی کمبریج، نیز در پیامی یاد این پژوهشگر را گرامی داشت. او شهبازی را نه‌فقط دانشمندی استثنایی و آینده‌دار، بلکه عضوی ارزشمند از جامعه علمی این مرکز توصیف کرد. به گفته لووه، اشتیاق شهبازی برای کشف ناشناخته‌ها در کنار مهربانی، سخاوت و روحیه حمایتگرانه‌اش نسبت به همکاران قرار داشت.
مارتا شهبازی از خود همسر و دو فرزند خردسال به یادگار گذاشته است. درگذشت او در ۴۱ سالگی، آن هم در شرایطی که برای دریافت یکی دیگر از افتخارات علمی خود راهی اسپانیا شده بود، واکنش‌های گسترده‌ای در میان همکاران، دانشگاهیان و مراکز تحقیقاتی اسپانیا و بریتانیا به دنبال داشته است.
