پرونده خرید جنگنده‌های سوخو ۳۵ از روسیه پس از چند سال انتظار همچنان به نتیجه نهایی نرسیده است. در حالی که گزارش‌های مختلفی طی سال‌های گذشته از توافق دو کشور برای فروش این هواپیماها به ایران حکایت داشتند، اکنون سخنگوی ارتش اعلام کرده است جنگنده‌هایی که قرار بود پیش از شروع جنگ وارد کشور شوند، پس از پایان آن تحویل خواهند شد.
سرتیپ محمد اکرمی‌نیا، سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در گفت‌وگو با تابناک که شامگاه ۹ آبان منتشر شد، توضیح داد که فرایند خرید و قرارداد سوخو ۳۵ از چند سال قبل آغاز شده بود. به گفته او، آموزش خلبانان نیز به پایان رسیده و از این نظر مشکلی وجود نداشته است.
اکرمی‌نیا در این باره گفت:
بحث سوخو ۳۵ از چند سال قبل مطرح بود و ما از چند سال پیش کارهایش را انجام داده بودیم. در حوزه آموزش خلبان‌ها هم کارها انجام شده بود. مشکلی در این زمینه نبود.
او در ادامه درباره زمان تحویل جنگنده‌ها اظهار داشت:
قبل از جنگ قرار بود این هواپیماها وارد بشوند. ما بعد از جنگ آنها را وارد خواهیم کرد.
سخنگوی ارتش همچنین تأکید کرد که ورود هواپیماهای پیشرفته‌ای مانند سوخو ۳۵ یکی از برنامه‌های این نیرو است. او ابراز امیدواری کرد که نیروی هوایی ارتش پس از جنگ با تجهیزات مدرن‌تری فعالیت خود را ادامه دهد.
با وجود این اظهارات، هنوز اطلاعات رسمی و دقیقی درباره تعداد جنگنده‌های خریداری‌شده، ارزش قرارداد و زمان‌بندی تحویل آنها منتشر نشده است. روسیه نیز تاکنون برنامه زمانی تازه‌ای برای ارسال این هواپیماها به ایران اعلام نکرده است.
قرارداد سوخو ۳۵ ایران و روسیه از چه زمانی مطرح شد؟
گمانه‌زنی‌ها درباره خرید جنگنده‌های سوخو ۳۵ از روسیه چندین سال ادامه داشته است. در آبان ۱۴۰۲، برخی رسانه‌ها از نهایی شدن ترتیبات خرید این هواپیماها خبر دادند. با این حال، نخستین تأیید علنی یک مقام ایرانی درباره انجام این خرید در بهمن ۱۴۰۳ منتشر شد.
در آن زمان، علی شادمانی، از فرماندهان ارشد نظامی ایران، خرید جنگنده‌های سوخو ۳۵ روسیه را تأیید کرد. البته او درباره تعداد هواپیماهای خریداری‌شده و زمان آغاز تحویل آنها اطلاعاتی ارائه نداد.
اظهارات اخیر سخنگوی ارتش نشان می‌دهد که دست‌کم تا پیش از شروع جنگ، جنگنده‌های مورد توافق هنوز به ناوگان عملیاتی ایران اضافه نشده بودند.
این موضوع از نظر توان نظامی ایران اهمیت زیادی دارد. بخش قابل توجهی از جنگنده‌های عملیاتی کشور از هواپیماهایی تشکیل شده که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ از آمریکا خریداری شده‌اند. در کنار آنها، تعدادی جنگنده ساخت روسیه و اتحاد جماهیر شوروی سابق نیز در اختیار نیروی هوایی ایران قرار دارد.
تحریم‌های چند دهه اخیر نیز دسترسی ایران به جنگنده‌های جدید غربی، قطعات یدکی و تجهیزات پیشرفته را محدود کرده است. به همین دلیل، ورود سوخو ۳۵ می‌تواند بخشی از نیازهای نیروی هوایی کشور به هواپیماهای مدرن را پوشش دهد.
ایران چه تعداد جنگنده سوخو ۳۵ سفارش داده است؟
تعداد دقیق جنگنده‌های خریداری‌شده از سوی مقام‌های ایرانی به‌صورت رسمی اعلام نشده است. طی سال‌های گذشته، ارقام متفاوتی درباره حجم این قرارداد در رسانه‌ها منتشر شده‌اند.
با این حال، مؤسسه کارنگی در گزارشی که فوریه ۲۰۲۶ منتشر کرد، با استناد به اطلاعات مربوط به قراردادهای نظامی روسیه نوشت که مسکو قرار است ۴۸ فروند جنگنده سوخو ۳۵ را در فاصله سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ به ایران تحویل دهد.
این مؤسسه اطلاعات یادشده را در ارتباط با جزئیاتی مطرح کرده که پیش‌تر درباره توافق تسلیحاتی تهران و مسکو منتشر شده بود. با این وجود، رقم ۴۸ فروند هنوز از سوی مقام‌های رسمی ایران تأیید نشده است.
چرا تحویل سوخو ۳۵ به ایران با تأخیر روبه‌رو شده است؟
هنوز علت قطعی تأخیر در تحویل این جنگنده‌ها مشخص نیست. روسیه توضیح رسمی و جامعی درباره این موضوع ارائه نکرده و سخنگوی ارتش ایران نیز در اظهارات اخیر خود به عامل مشخصی اشاره نکرده است.
با این حال، یکی از مهم‌ترین دلایل احتمالی را باید در فشار واردشده بر صنایع دفاعی روسیه پس از آغاز جنگ اوکراین جست‌وجو کرد.
روسیه از فوریه ۲۰۲۲ درگیر جنگ گسترده‌ای با اوکراین است. این درگیری باعث شده صنایع نظامی این کشور هم‌زمان با تأمین نیازهای نیروهای مسلح روسیه، با فشار بیشتری برای تولید تجهیزات و تسلیحات روبه‌رو شوند.
تحریم‌های بین‌المللی، محدودیت دسترسی به برخی قطعات الکترونیکی و مشکلات زنجیره تأمین نیز از دیگر موانعی هستند که می‌توانند سرعت تولید و تحویل جنگنده‌های جدید را کاهش دهند.
مؤسسه کارنگی نیز جنگ اوکراین و محدودیت ظرفیت صنایع نظامی روسیه را از عوامل مؤثر بر اجرای قراردادهای تسلیحاتی با ایران می‌داند. این مؤسسه پیش‌تر نوشته بود که مسکو قصد دارد تعهدات نظامی خود در قبال تهران را اجرا کند، اما فشار ناشی از جنگ و ظرفیت اشغال‌شده مجتمع نظامی و صنعتی روسیه می‌تواند روند تحویل تجهیزات را با مشکل مواجه کند.
از سوی دیگر، آماده‌سازی یک جنگنده پیشرفته برای ورود به خدمت صرفاً به ساخت و انتقال هواپیما محدود نمی‌شود. نسخه صادراتی باید آماده شود و قطعات یدکی، تسلیحات، تجهیزات پشتیبانی و امکانات تعمیر و نگهداری آن نیز در اختیار خریدار قرار بگیرد.
آموزش خلبانان و نیروهای فنی، آماده‌سازی پایگاه‌های هوایی و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای بهره‌برداری نیز بخش‌های دیگری از این فرایند هستند. بنابراین، حتی پس از تحویل هواپیماها نیز ممکن است مدتی طول بکشد تا آنها به‌طور کامل وارد چرخه عملیاتی شوند.
آیا ملاحظات سیاسی مسکو در تأخیر تحویل جنگنده‌ها نقش داشته است؟
علاوه بر مشکلات تولیدی و صنعتی، برخی تحلیل‌ها به ملاحظات سیاسی روسیه نیز اشاره می‌کنند. وب‌سایت رویداد۲۴ در بررسی دلایل تأخیر تحویل سوخو ۳۵، احتمال داده است که روابط مسکو با آمریکا و اسرائیل در این تصمیم‌گیری تأثیر داشته باشد.
بر اساس این تحلیل، کرملین ممکن است در سال‌های گذشته درباره پیامدهای تقویت قابل توجه نیروی هوایی ایران ملاحظاتی داشته و تلاش کرده باشد میان همکاری نظامی با تهران و روابط خود با دیگر بازیگران منطقه‌ای تعادل برقرار کند.
البته این موضوع در حد یک تحلیل رسانه‌ای است و تاکنون مدرک رسمی یا اظهارنظر مستقیمی از سوی مقام‌های روسیه برای تأیید آن منتشر نشده است.
در مقابل، شواهد سال‌های اخیر از گسترش همکاری‌های نظامی تهران و مسکو حکایت دارند. ایران جنگنده‌های آموزشی یاک ۱۳۰ و بالگردهای تهاجمی روسی دریافت کرده و قراردادهای تسلیحاتی دیگری نیز میان دو کشور مطرح شده است.
مؤسسه کارنگی در سال ۲۰۲۶ نیز در گزارشی به ادامه و گسترش همکاری‌های نظامی ایران و روسیه اشاره کرده است. این روند نشان می‌دهد که روابط دفاعی دو کشور با وجود موانع موجود همچنان ادامه دارد.
آیا روسیه جنگنده‌های ایران را به هند پیشنهاد داده است؟
هم‌زمان با ادامه بلاتکلیفی قرارداد سوخو ۳۵ ایران، پیشنهادهای تسلیحاتی روسیه به هند نیز توجه رسانه‌ها را جلب کرده است. یکی از پرسش‌های مطرح‌شده این است که آیا هواپیماهایی که قرار بود به ایران تحویل داده شوند، به هند پیشنهاد شده‌اند؟
در ژوئیه ۲۰۲۵، وب‌سایت تخصصی Defense Blog از ارائه یک بسته پیشنهادی جدید روسیه برای تقویت نیروی هوایی هند خبر داد. این پیشنهاد شامل جنگنده نسل پنجم سوخو ۵۷E و مدل سوخو ۳۵M بود.
این بسته از سوی شرکت دولتی روستک و شرکت سوخو مطرح شد. بخش مربوط به سوخو ۵۷ نیز شامل پیشنهاد انتقال فناوری و فراهم کردن امکان تولید داخلی این جنگنده در تأسیسات شرکت هندوستان ایروناتیکس بود.
در کنار آن، روسیه سوخو ۳۵M را به‌عنوان گزینه‌ای برای افزایش سریع‌تر تعداد اسکادران‌های نیروی هوایی هند معرفی کرد. طبق گزارش منتشرشده، مسکو مدعی شده بود که با توجه به افزایش ظرفیت تولید، امکان تحویل حدود ۳۶ تا ۴۰ فروند سوخو ۳۵M طی دو تا سه سال وجود دارد.
با این حال، انتشار چنین پیشنهادی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که جنگنده‌های اختصاص‌یافته به قرارداد ایران به هند منتقل شده‌اند یا مسکو تصمیم گرفته است تعهدات خود در برابر تهران را کنار بگذارد.
آیا تحویل زودتر سوخو ۳۵ می‌توانست نتیجه جنگ را تغییر دهد؟
سوخو ۳۵ یک جنگنده چندمنظوره پیشرفته است که از نظر رادار، برد عملیاتی، قدرت مانور و توان حمل تسلیحات، قابلیت‌های بیشتری نسبت به بخش بزرگی از هواپیماهای قدیمی ناوگان ایران دارد.
ورود این جنگنده‌ها می‌توانست توان رزمی نیروی هوایی ایران را در برخی حوزه‌ها افزایش دهد. با این حال، نمی‌توان صرفاً با در نظر گرفتن مشخصات فنی سوخو ۳۵ درباره تأثیر آن بر نتیجه یک جنگ قضاوت کرد.
تعداد هواپیماهای تحویلی، میزان آمادگی خلبانان، نوع موشک‌ها و تجهیزات همراه، هماهنگی با شبکه راداری و پدافندی و همچنین امکان حفاظت از پایگاه‌های هوایی، همگی در میزان اثربخشی این جنگنده نقش دارند.
رویداد۲۴ در تحلیل خود مطرح کرده است که تحویل زودتر سوخو ۳۵ می‌توانست بخشی از توان دفاع هوایی ایران را تقویت کند، اما حضور چند ده جنگنده به‌تنهایی تضمین‌کننده تغییر نتیجه جنگ نبود.
این رسانه همچنین به شدت حملات هوایی آمریکا و اسرائیل اشاره کرده و احتمال داده است که حفاظت از هواپیماها و زیرساخت‌های نگهداری آنها به چالشی جدی تبدیل می‌شد. بر همین اساس، رویداد۲۴ این احتمال را مطرح کرده که ملاحظات مربوط به امنیت جنگنده‌ها و پایگاه‌های هوایی نیز در تصمیم برای موکول کردن تحویل آنها به پس از جنگ تأثیر داشته باشد.
در نهایت، تا زمانی که مسکو و تهران جزئیات قرارداد و برنامه زمانی تحویل را به‌صورت رسمی منتشر نکنند، نمی‌توان درباره علت دقیق تأخیر یا زمان ورود نخستین سوخو ۳۵ها به ناوگان ایران با قطعیت اظهارنظر کرد.
