ایران کشتی‌های متعلق به چهار کشور هند، چین، قطر و عراق را از محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز معاف کرده است. این تصمیم تنها با اهداف اقتصادی اتخاذ نشده و ابعاد سیاسی و دیپلماتیک نیز دارد. بر اساس اظهارات امیر حیات‌مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، تهران در ازای عبور کشتی‌های هندی به دنبال دریافت دارو و در مقابل معافیت کشتی‌های چینی، خواهان حمایت سیاسی پکن است.
شبکه خبری الجزیره در گزارشی تحلیلی، دلایل انتخاب این چهار کشور و منافعی را که ایران می‌تواند از این سیاست به دست آورد، بررسی کرده است. اجرای این معافیت‌ها در شرایطی صورت می‌گیرد که محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران همچنان ادامه دارد و همین مسئله پرسش‌هایی درباره امکان عبور آزادانه کشتی‌ها ایجاد کرده است.
تحلیلگران معتقدند این سیاست می‌تواند به ورود کالاهای ضروری، کسب درآمد و گسترش همکاری‌های دیپلماتیک تهران با کشورهای دیگر کمک کند. بااین‌حال، میزان موفقیت آن به موضع واشنگتن و شرایط امنیتی تردد کشتی‌ها در خلیج فارس وابسته خواهد بود.
امیر حیات‌مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) اعلام کرده است: «کشتی‌های این کشورها آزادانه عبور می‌کنند و آمریکایی‌ها نیز مانع آنها نمی‌شوند.»
ایران از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه این کشور در ۲۸ فوریه، عملاً تنگه هرمز را مسدود کرد. آمریکا نیز در ماه ژوئیه محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران را از سر گرفت.
اکنون پرسش اصلی این است که چرا تهران این چهار کشور را از محدودیت‌های خود مستثنا کرده، در مقابل چه امتیازهایی دریافت می‌کند و آیا کشتی‌های آنها با وجود محاصره دریایی آمریکا می‌توانند بدون مانع از تنگه هرمز عبور کنند؟
ایران در برابر عبور کشتی‌ها چه امتیازهایی می‌گیرد؟
به گفته حیات‌مقدم، ایران در ازای اجازه عبور کشتی‌های هندی، دارو دریافت می‌کند و چین نیز در مقابل این معافیت از تهران حمایت سیاسی خواهد کرد. قطر هم پیش از این از ایران در عرصه دیپلماسی حمایت کرده و تلاش‌هایی را برای میانجی‌گری و پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران دنبال می‌کند.
این نماینده مجلس همچنین گفته است ایران از کشتی‌های هندی و چینی عوارض عبور دریافت خواهد کرد، اما کشتی‌های قطری بدون پرداخت هزینه از تنگه هرمز می‌گذرند. او درباره اینکه آیا کشتی‌های عراقی نیز باید عوارض ترانزیت بپردازند، توضیحی ارائه نکرده است.
روزبه پارسی، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر وابسته به دپارتمان تاریخ و مطالعات حقوق بشر دانشگاه لوند، در گفت‌وگو با الجزیره می‌گوید مسئله اصلی صرفاً دلایل اعلام‌شده از سوی نماینده مجلس نیست، بلکه باید دید این سیاست در عمل تا چه اندازه قابلیت اجرا دارد و چه نتایجی به همراه خواهد داشت.
او با اشاره به سابقه طولانی ایران در مقابله با تحریم‌ها توضیح می‌دهد که مبادله کالا و خدمات در برابر دریافت امتیازهای متقابل، موضوع تازه‌ای برای تهران نیست. به اعتقاد پارسی، تفاوت شرایط فعلی در تلاش ایران برای استفاده از این سازوکار به‌منظور دور زدن محاصره و فراهم کردن مسیرهایی برای ورود و خروج کالاها و خدمات موردنیاز کشور است.
نادر هاشمی، دانشیار سیاست خاورمیانه در دانشگاه جورج‌تاون نیز بر این باور است که ایران احتمالاً در ازای عبور بدون مزاحمت کشتی‌ها، عوارض ترانزیت یا درصدی از ارزش محموله آنها را دریافت می‌کند.
ولفگانگ پوشتای، تحلیلگر مسائل امنیتی و دفاعی و وابسته نظامی پیشین اتریش در لیبی، در گفت‌وگو با الجزیره این تصمیم را از چند جهت اقدامی هوشمندانه توصیف کرده است.
به گفته او، اجرای موفقیت‌آمیز این سیاست می‌تواند درآمد قابل‌توجهی برای ایران ایجاد کند. چین با اختلاف بزرگ‌ترین خریدار نفت خام ایران محسوب می‌شود و نزدیک به ۹۰ درصد از مجموع صادرات نفتی کشور را خریداری می‌کند.
پوشتای همچنین معتقد است قرار دادن قطر و هند در فهرست کشورهای معاف، می‌تواند تلاش واشنگتن برای جلب همراهی کشورها با راهبرد خود در جنگ را تضعیف کند. قطر به دلیل برخورداری از شمار زیادی خریدار گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی) اهمیت ویژه‌ای دارد و نکته قابل‌توجه این است که کشتی‌های این کشور برای عبور از تنگه هرمز عوارضی نمی‌پردازند.
چرا هند، چین، قطر و عراق به این معافیت نیاز دارند؟
هر چهار کشور هند، چین، قطر و عراق برای صادرات خود وابستگی قابل‌توجهی به تنگه هرمز دارند و محدودیت‌های عبور از این آبراه می‌تواند منافع اقتصادی آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
میو شو، تحلیلگر ارشد نفت خام در مؤسسه تحلیل داده‌های کپلر، به الجزیره گفته است از مجموع روزانه ۱۰ میلیون و ۲۳۰ هزار بشکه نفت خام کشورهای حاشیه خلیج فارس که در ماه اکتبر از تنگه هرمز عبور کرده، حدود ۴۲ درصد به چین و ۱۳ درصد به هند اختصاص داشته است.
روزبه پارسی درباره جایگاه چین در این معادله می‌گوید این کشور بیش از سایر کشورها توانایی نادیده گرفتن برخی منافع و ملاحظات آمریکا را دارد. بااین‌حال، پرسش مهم این است که آیا پکن این امتیاز را به‌اندازه‌ای ارزشمند می‌داند که حاضر باشد هزینه‌های سیاسی احتمالی آن را نیز بپذیرد؟
کشورهای آسیایی به منابع نفت و گاز خلیج فارس وابستگی زیادی دارند. بخش مهمی از این منابع نیز از مسیر تنگه هرمز به بازارهای جهانی منتقل می‌شود. به همین دلیل، هند و چین و دیگر کشورهای منطقه می‌توانند در برابر برخورداری از امکان عبور کشتی‌های خود، امتیازهای اقتصادی و سیاسی قابل‌توجهی در اختیار تهران قرار دهند.
پارسی درباره اهمیت این موضوع برای هند توضیح می‌دهد که مسدود شدن جریان نفت از خلیج فارس خسارت زیادی به این کشور وارد کرده است. از طرف دیگر، هند یکی از تولیدکنندگان بزرگ داروهایی به شمار می‌رود که ایران امکان ساخت برخی از آنها را در داخل کشور ندارد.
در مورد قطر نیز آمارهای مؤسسه کپلر نشان می‌دهد این کشور در ماه اوت هیچ محموله گاز طبیعی مایعی را از طریق تنگه هرمز صادر نکرده بود، اما در ماه اکتبر توانست یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن ال‌ان‌جی را از این مسیر عبور دهد.
در همین مدت، حجم عبور نفت خام قطر از تنگه هرمز نیز کاهش پیدا کرد و از روزانه ۵۱۷ هزار بشکه به ۱۹۳ هزار بشکه رسید. در مقابل، صادرات نفت عراق از این آبراه افزایش یافت و از روزانه یک میلیون و ۶۹۰ هزار بشکه به ۲ میلیون و ۶۵۰ هزار بشکه رسید.
بااین‌حال، میو شو تأکید کرده است که کپلر هنوز نتوانسته منشأ حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام در روز را در منطقه خاورمیانه شناسایی کند. بنابراین احتمال دارد میزان واقعی جریان نفت مربوط به قطر و عراق بیشتر از ارقام اعلام‌شده باشد.
پارسی در ادامه به ملاحظات سیاسی هند و قطر اشاره می‌کند. به گفته او، هر دو کشور روابط نزدیکی با واشنگتن دارند و در عین حال باید این مناسبات را حفظ کنند؛ اما از عملکرد دونالد ترامپ نیز رضایت ندارند.
او اضافه می‌کند که حفظ روابط با ایران برای قطر اهمیت اساسی دارد؛ چراکه تهران همسایه‌ای است که دوحه نمی‌تواند آن را نادیده بگیرد.
از نگاه این تحلیلگر، معافیت از محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز برای هر چهار کشور مزایای مهمی دارد، اما آنها در کنار منافع اقتصادی باید هزینه‌ها و پیامدهای سیاسی احتمالی این تصمیم را نیز در نظر بگیرند.
ایران پیش از این هم برخی کشورها را معاف کرده بود
اعطای مجوز عبور به کشتی‌های برخی کشورها از تنگه هرمز، سیاست تازه‌ای برای ایران نیست.
تهران چند هفته پس از شروع جنگ، اجازه عبور تعدادی از کشتی‌های متعلق به کشورهایی را صادر کرد که آنها را دوست و همسو می‌دانست. فرماندهی نظامی ایران نیز در ماه آوریل اعلام کرد عراق به‌عنوان کشوری «برادر» از محدودیت‌های تردد در تنگه هرمز معاف است.
ولفگانگ پوشتای درباره این تصمیم می‌گوید ایران احتمالاً با معاف کردن عراق به دنبال کمک به روند بهبود اقتصادی همسایه غربی خود بوده است؛ کشوری که مانند ایران، اکثریت جمعیت آن را مسلمانان شیعه تشکیل می‌دهند.
آیا آمریکا اجازه عبور آزادانه این کشتی‌ها را می‌دهد؟
امکان عبور کشتی‌های چهار کشور از تنگه هرمز، در نهایت به تصمیم واشنگتن بستگی دارد. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرده است محاصره دریایی این کشور شامل «تمام کشتی‌های متعلق به همه کشورها که وارد مناطق ساحلی یا بنادر ایران می‌شوند یا از آنها خارج می‌شوند» خواهد بود.
بااین‌حال، کشتی‌هایی که از بنادر ایران استفاده نمی‌کنند، مشمول این محدودیت نخواهند شد. سنتکام همچنین اعلام کرده محموله‌های بشردوستانه، از جمله مواد غذایی و تجهیزات پزشکی ضروری برای حفظ جان غیرنظامیان، پس از انجام بازرسی می‌توانند از محدودیت‌های محاصره مستثنا شوند.
پوشتای معتقد است اظهارات حیات‌مقدم نشان نمی‌دهد که معافیت اعلام‌شده صرفاً به کشتی‌هایی اختصاص دارد که با دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس مبادلات تجاری انجام می‌دهند.
او هشدار می‌دهد اگر دامنه این معافیت واقعاً گسترده باشد، کشورهای دیگر منطقه، از جمله عربستان سعودی، نیز ممکن است تحت تأثیر آن قرار بگیرند.
به اعتقاد این تحلیلگر، پذیرش چنین سازوکاری از سوی واشنگتن می‌تواند اجرای محاصره دریایی آمریکا را دشوارتر کند و از میزان اثربخشی آن بکاهد.
پوشتای در این‌باره توضیح می‌دهد که در صورت موافقت آمریکا، کشتی‌های چینی و هندی که به مقصد ایران حرکت می‌کنند یا از بنادر این کشور خارج می‌شوند نیز ممکن است از معافیت برخوردار شوند.
بااین‌حال، هنوز مشخص نیست منظور دقیق از «کشتی‌های این کشورها» چیست. برای مثال، معلوم نیست ملاک تشخیص تعلق یک کشتی به کشور موردنظر، پرچم برافراشته‌شده روی آن، مالکیت کشتی، شرکت بهره‌بردار یا نوع دیگری از ارتباط حقوقی و تجاری باشد.
پایان دادن به محاصره دریایی آمریکا یکی از شروط اصلی ایران برای آغاز مذاکرات گسترده‌تر صلح با واشنگتن است؛ مذاکراتی که قرار است موضوع برنامه هسته‌ای ایران را نیز شامل شود.
در حال حاضر، تلاش‌های میانجی‌گرانه قطر بر پیشنهاد ایران متمرکز شده است؛ پیشنهادی که بر اساس آن، تهران در صورت موافقت آمریکا با هفت شرط، تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد. پایان محاصره دریایی و لغو تحریم‌ها از جمله این شروط هستند.
پوشتای درباره راهبرد ایران می‌گوید به نظر می‌رسد تهران قصد دارد مسئله آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز و صادرات نفت را از موضوع برنامه هسته‌ای جدا کند. به گفته او، واکنش آمریکا مشخص خواهد کرد که این راهبرد تا چه اندازه موفق می‌شود.
معافیت چهار کشور چه اثری بر بازار جهانی نفت دارد؟
تحلیلگران معتقدند معافیت هند، چین، قطر و عراق از محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز، دست‌کم در شرایط فعلی، تأثیر چشمگیری بر بازار جهانی نفت نخواهد داشت.
کریس بوشامپ، تحلیلگر ارشد بازار در گروه IG، در گفت‌وگو با الجزیره گفته است که تأثیر این معافیت‌ها در حال حاضر محدود خواهد بود.
او با اشاره به اینکه بازارها بار دیگر احتمال دستیابی به توافق صلح را در محاسبات خود لحاظ کرده‌اند، هشدار می‌دهد اگر درگیری‌ها با شدت کامل از سر گرفته شود، ممکن است فرماندهان ایرانی فرصت کافی برای تشخیص اهداف مختلف از یکدیگر نداشته باشند.
بوشامپ تأکید می‌کند که در شرایط کنونی، مهم‌ترین عامل تأثیرگذار بر بازار همچنان چشم‌انداز دستیابی به یک توافق صلح گسترده‌تر است.
البته معافیت از محدودیت‌های عبور به معنای تضمین امنیت کشتی‌ها نیست. در تاریخ ۳۰ اکتبر، کشتی حامل گاز طبیعی مایع «المیاده» متعلق به قطر، در خلیج فارس هدف حمله آنچه شرکت مالک آن «اشیای ناشناس» توصیف کرده، قرار گرفت.
شرکت کشتیرانی قطرگس ترنسپورت که مالک این کشتی است، وقوع این حادثه را تأیید کرده است.
همچنین بر اساس اطلاعات سازمان بین‌المللی دریانوردی و سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، از زمان آغاز جنگ تاکنون بیش از ۱۲۰ کشتی تجاری در منطقه هدف حمله قرار گرفته‌اند. طبق همین داده‌ها، ماه اکتبر مرگبارترین دوره برای کشتیرانی تجاری از زمان شروع درگیری‌ها بوده است.
