سیما بینا، خواننده، آهنگساز، پژوهشگر موسیقی محلی، مدرس و نقاش ایرانی، شانزدهمین برنده جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی شد. دانشگاه استنفورد با اعلام این خبر، تلاش‌های چندین دهه‌ای او برای ثبت، معرفی و گسترش موسیقی فولکلور ایران را دلیل انتخابش عنوان کرد.
مراسم اهدای این جایزه روز شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در دانشگاه استنفورد آمریکا برگزار شد. بینا در این مراسم به پاس سال‌ها فعالیت هنری و پژوهشی و نقش مؤثرش در پاسداری از میراث موسیقایی ایران مورد تقدیر قرار گرفت.
در میان چهره‌های برجسته‌ای که در دوره‌های گذشته جایزه بیتا را دریافت کرده‌اند، نام هنرمندان و شخصیت‌های فرهنگی شناخته‌شده‌ای مانند سیمین بهبهانی، محمدرضا شجریان، بهرام بیضایی، شهرنوش پارسی‌پور، مرجان ساتراپی، کیهان کلهر، پریسا، شهرام ناظری و حسین امانت دیده می‌شود.
سیما بینا بیش از هفت دهه از عمر خود را صرف اجرای موسیقی سنتی، گردآوری ترانه‌های محلی و تلاش برای حفظ نغمه‌های بومی ایران کرده است. نام او بیش از هر چیز با موسیقی خراسان، اجرای مشهور قطعه «نوایی» و پژوهش درباره لالایی‌ها و آوازهای محلی مناطق مختلف کشور گره خورده است.
او فعالیت حرفه‌ای خود را از دوران کودکی در رادیو آغاز کرد و در برنامه‌های مطرحی همچون «گل‌ها» و «گل‌های صحرایی» به اجرای آواز پرداخت. پس از انقلاب و ایجاد محدودیت برای تک‌خوانی زنان در ایران نیز مسیر هنری خود را از طریق آموزش، پژوهش و برگزاری اجراهای بین‌المللی ادامه داد.
سیما بینا شامگاه شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، در ۸۱ سالگی، جایزه شانزدهم بیتا را در دانشگاه استنفورد دریافت کرد. این جایزه به پاس بیش از شش دهه تلاش او برای حفظ و معرفی میراث موسیقایی ایران به او تعلق گرفت. دانشگاه استنفورد در معرفی این هنرمند، به فعالیت‌هایش در زمینه گردآوری موسیقی نواحی، آموزش آواز به زنان و انتقال میراث موسیقایی ایران به نسل‌های آینده اشاره کرد.
تولد و خانواده سیما بینا
سیما بینا در ۱۴ دی ۱۳۲۳ در شهر خوسف، واقع در نزدیکی بیرجند در استان خراسان جنوبی، متولد شد.
پدرش، احمد بینا، علاقه زیادی به شعر و موسیقی داشت. او خود نیز آواز می‌خواند، شعر می‌سرود و تار می‌نواخت. سیما بینا در صحبت‌هایش از پدر به‌عنوان فردی هنردوست و خوش‌ذوق یاد کرده و گفته است که خانواده‌اش همواره برای هنر و هنرمندان ارزش زیادی قائل بودند.
مادر او پوراندخت ایران‌نژاد نام داشت و پدر و مادرش از همان دوران کودکی متوجه استعداد موسیقایی دخترشان شدند و از پرورش آن حمایت کردند.
سیما در کنار خواهرانش، مینا و هما، در خانواده‌ای با علایق هنری رشد کرد. در سال ۱۳۳۲ خانواده بینا به تهران نقل مکان کردند. احمد بینا پس از ورود به پایتخت، دخترانش را به رادیو برد و همین اتفاق نقطه آغاز ورود حرفه‌ای سیما به دنیای موسیقی شد.
سیما بینا در ۹ سالگی خواننده رادیو شد
فعالیت خوانندگی سیما بینا زمانی آغاز شد که تنها ۹ سال داشت. او با معرفی پدرش به داوود پیرنیا، بنیان‌گذار برنامه مشهور «گل‌ها»، به رادیو ایران راه پیدا کرد و خیلی زود استعدادش مورد توجه قرار گرفت.
بینا در ابتدای فعالیت خود بیشتر ترانه‌های مخصوص کودکان را اجرا می‌کرد؛ اما گاهی نیز آوازهای محلی خراسان را که از خانواده و محیط زندگی‌اش آموخته بود، می‌خواند. استقبال مخاطبان از این آثار باعث شد موسیقی بومی به‌تدریج جایگاه پررنگ‌تری در فعالیت هنری او پیدا کند.
شاگردی نزد استادان موسیقی ایرانی
سیما بینا در کنار فعالیت در رادیو، آموزش جدی موسیقی ایرانی را نیز دنبال کرد. او ردیف موسیقی و فنون آواز را نزد استادانی همچون موسی معروفی، نصرالله زرین‌پنجه و محمدابراهیم مالکی فرا گرفت.
پس از پایان تحصیلات دانشگاهی نیز یادگیری ردیف آوازی را نزد عبدالله دوامی ادامه داد. دوامی از مهم‌ترین استادان و راویان موسیقی آوازی سنتی ایران به شمار می‌رفت.
آشنایی عمیق بینا با موسیقی دستگاهی و آموزش‌های کلاسیک، بعدها در شیوه اجرای آثار محلی او تأثیر گذاشت. به همین دلیل، فعالیتش صرفاً به بازخوانی ترانه‌های قدیمی محدود نماند و توانست در اجرای این آثار، از دانش موسیقایی خود نیز بهره ببرد.
او علاوه بر خوانندگی و آهنگسازی، با سازهای سه‌تار و دف نیز آشنایی دارد.
تحصیلات سیما بینا در رشته نقاشی دانشگاه تهران
با وجود اینکه موسیقی از دوران کودکی بخش اصلی زندگی سیما بینا بود، رشته تحصیلی او در دانشگاه ارتباط مستقیمی با این حوزه نداشت. او در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تحصیل در رشته نقاشی پرداخت و در سال ۱۳۴۹ فارغ‌التحصیل شد.
علاقه به نقاشی در تمام سال‌های فعالیت هنری او ادامه پیدا کرد. بینا در یکی از صحبت‌هایش گفته است زمانی که امکان آواز خواندن نداشته، نقاشی برایش نقش پناهگاه را ایفا کرده است.
او علاوه بر شرکت در نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی، از دانش خود در هنرهای تجسمی برای طراحی لباس و برخی جزئیات بصری اجراهایش نیز استفاده کرده است.
حضور در برنامه‌های رادیویی «گل‌ها»
با افزایش سن و پیشرفت توانایی‌های هنری سیما بینا، فعالیت او در رادیو از برنامه‌های کودک فراتر رفت و به اجراهای حرفه‌ای موسیقی گسترش پیدا کرد.
او طی دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در بخش‌های مختلف مجموعه «گل‌ها» حضور داشت. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به «گل‌های رنگارنگ»، «یک شاخه گل»، «گل‌های صحرایی» و در سال‌های بعد «گل‌های تازه» اشاره کرد.
بینا در این برنامه‌ها تنها به اجرای ترانه‌های محلی نمی‌پرداخت و آثار کلاسیک موسیقی ایرانی و ساخته‌های آهنگسازان مختلف را نیز در کارنامه خود ثبت کرد.
موسیقی محلی خراسان، مسیر اصلی شهرت سیما بینا
یکی از مهم‌ترین نقاط عطف کارنامه هنری سیما بینا، حضور در برنامه «گل‌های صحرایی» بود. داوود پیرنیا این برنامه را با تمرکز بر موسیقی محلی راه‌اندازی کرده بود و نغمه‌های بومی مناطق مختلف ایران، به‌ویژه موسیقی خراسان، جایگاه مهمی در آن داشتند.
اجرای آوازهای محلی از سوی بینا در این برنامه، باعث شد صدای او در بخش‌های مختلف ایران و حتی کشورهای همسایه شنیده شود. به این ترتیب، موسیقی خراسان توانست مخاطبانی فراتر از محدوده جغرافیایی خود پیدا کند.
فعالیت رادیویی سیما بینا تا پیش از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ ادامه داشت.
همکاری با محمدرضا لطفی و گروه شیدا
همکاری با محمدرضا لطفی و گروه شیدا یکی دیگر از دوره‌های مهم فعالیت حرفه‌ای سیما بینا محسوب می‌شود. سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۸ از دوره‌های درخشان کارنامه او بود و همکاری با لطفی نیز یکی از بخش‌های برجسته این مقطع به شمار می‌رفت.
بینا در برنامه «گل‌های تازه» نیز با هدایت محمدرضا لطفی حضور داشت. او در این دوره علاوه بر آوازهای محلی، نمونه‌هایی از موسیقی دستگاهی و کلاسیک ایرانی را اجرا کرد.
ادامه فعالیت هنری پس از انقلاب
پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ و محدودیت‌هایی که برای تک‌خوانی زنان در ایران اعمال شد، شرایط کاری سیما بینا را تغییر داد. او دیگر نمی‌توانست مانند گذشته در برنامه‌های رادیویی و اجراهای عمومی حضور داشته باشد؛ با این حال، فعالیت موسیقایی خود را کنار نگذاشت.
در این دوره، آموزش آواز، پژوهش و ثبت موسیقی محلی بخش مهمی از فعالیت‌های او را تشکیل داد. بینا از نخستین زنانی بود که پس از انقلاب کلاس‌های آموزش آواز ویژه زنان را راه‌اندازی کرد؛ اقدامی که در شرایط محدودیت فعالیت حرفه‌ای خوانندگان زن انجام شد.
فعالیت آموزشی او نیز تنها به آموزش تکنیک‌های خوانندگی محدود نبود. بینا تلاش می‌کرد ویژگی‌های فرهنگی هر منطقه، شیوه صحیح تلفظ واژه‌ها و ظرافت‌های اجرای نغمه‌های بومی را به شاگردان خود منتقل کند.
سفرهای پژوهشی برای ثبت موسیقی نواحی ایران
بخش مهمی از جایگاه سیما بینا در تاریخ موسیقی ایران به فعالیت‌های پژوهشی و میدانی او بازمی‌گردد. او طی سال‌های طولانی به شهرها و روستاهای مختلف سفر کرد و با خوانندگان و نوازندگان محلی دیدار داشت تا نغمه‌هایی را که در معرض فراموشی بودند، ثبت و حفظ کند.
فعالیت‌های پژوهشی او در ابتدا بیشتر بر موسیقی خراسان جنوبی، به‌ویژه مناطق بیرجند و خوسف، متمرکز بود؛ اما به‌مرور دامنه تحقیقاتش به بخش‌های دیگری از ایران نیز گسترش یافت.
بینا در جریان این فعالیت‌ها موسیقی کردی، ترکمنی، مازندرانی، بلوچی و دیگر سنت‌های موسیقایی مناطق مختلف کشور را بررسی و اجرا کرد. این تلاش‌ها نقش مهمی در معرفی بخشی از میراث شفاهی و موسیقایی ایران به مخاطبان امروزی داشته است.
«نوایی»؛ ترانه‌ای که با صدای سیما بینا شناخته شد
در میان آثار سیما بینا، ترانه خراسانی «نوایی» جایگاه ویژه‌ای دارد. اجرای این قطعه با صدای او به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های موسیقی محلی خراسان تبدیل شد و در داخل و خارج از ایران مورد توجه قرار گرفت.
این ترانه بیش از بسیاری از آثار دیگر با نام سیما بینا شناخته می‌شود و سهم قابل توجهی در معرفی موسیقی خراسان به مخاطبان گسترده‌تر داشته است.
معروف‌ترین آهنگ‌های سیما بینا
«نوایی نوایی» شناخته‌شده‌ترین اثر در میان اجراهای سیما بینا محسوب می‌شود؛ قطعه‌ای محلی که با صدای او شهرت فراوانی پیدا کرد.
در کنار این ترانه، آثاری مانند «شولا»، «حنایی»، «بانو جان»، «درنا»، «گل سرخ»، «دلبر» و «زلفای یارم» نیز از اجراهای مطرح این خواننده هستند. بخش قابل توجهی از این آثار ریشه در موسیقی محلی خراسان و دیگر مناطق ایران دارند و بازتاب‌دهنده تنوع فرهنگی و موسیقایی کشورند.
پروژه پژوهشی سیما بینا برای ثبت لالایی‌های ایران
یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های پژوهشی سیما بینا، گردآوری و ثبت لالایی‌های مناطق مختلف ایران است. این پروژه نتیجه چند دهه سفر، تحقیق و گفت‌وگو با زنان و مادران در نقاط مختلف کشور بود.
مجموعه «لالایی‌های ایران» شامل ۴۰ لالایی از مناطق گوناگون کشور است که در قالب چهار لوح فشرده و دو کتاب به زبان‌های فارسی و انگلیسی منتشر شد. این مجموعه حاصل حدود سه دهه پژوهش بینا معرفی شده و نسخه‌هایی از آن نیز به تعدادی از دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی راه یافته است.
سیما بینا در یکی از مصاحبه‌های خود از انتشار این مجموعه در داخل ایران به‌عنوان یکی از آرزوهایش یاد کرده است. با این حال، به دلیل محدودیت‌های مربوط به انتشار صدای تک‌خوان زنان، امکان انتشار رسمی آن در کشور فراهم نشد و این اثر در خارج از ایران به دست مخاطبان رسید.
اهمیت تلفظ و لهجه در آوازهای سیما بینا
یکی از ویژگی‌های شاخص اجراهای سیما بینا، توجه دقیق او به زبان، لهجه و تلفظ واژه‌هاست. او برای اجرای ترانه‌های هر منطقه تلاش می‌کرد زبان و گویش محلی آن ناحیه را تا حد امکان از مردم همان منطقه بیاموزد.
بینا در یکی از مصاحبه‌هایش تأکید کرده است که هر واژه و حتی هر حرف، موسیقی و آهنگ خاص خود را دارد و خواننده باید در اجرای آن، حق مطلب را به‌درستی ادا کند.
همین حساسیت نسبت به جزئیات زبانی باعث شده است اجراهای او از نظر حفظ ویژگی‌های فرهنگی و آوایی ترانه‌های محلی اهمیت ویژه‌ای داشته باشند.
کنسرت‌های سیما بینا در کشورهای مختلف
فعالیت‌های بین‌المللی سیما بینا از اوایل دهه ۱۳۷۰ خورشیدی گسترش پیدا کرد. او از سال ۱۹۹۳ به جشنواره‌ها و مراکز فرهنگی کشورهای مختلف دعوت شد و کنسرت‌های متعددی را در اروپا، آمریکا و دیگر نقاط جهان برگزار کرد.
در این اجراها معمولاً ترکیبی از موسیقی خراسان و نغمه‌های محلی سایر مناطق ایران ارائه می‌شد. استفاده از سازها و لباس‌های بومی نیز بخش مهمی از هویت موسیقایی و بصری کنسرت‌های او را تشکیل می‌داد.
این اجراها فرصتی برای معرفی موسیقی نواحی ایران به مخاطبان بین‌المللی فراهم کردند و بخشی از میراث فرهنگی کشور را به خارج از مرزها بردند.
آیا سیما بینا از ایران مهاجرت کرده است؟
در برخی زندگینامه‌های منتشرشده درباره سیما بینا، به مهاجرت او پس از انقلاب یا سکونتش در آلمان اشاره شده است؛ اما خود این هنرمند در مصاحبه‌ای چنین موضوعی را رد کرده و گفته است: «هیچ‌وقت از ایران مهاجرت نکردم.»
او توضیح داده که داشتن دفتر هنری در شهر کلن آلمان با هدف هماهنگی برنامه‌های کنسرت، حضور در جشنواره‌ها و انتشار آثارش در خارج از کشور بوده است. بنابراین، فعالیت حرفه‌ای در آلمان به معنای مهاجرت دائمی او از ایران نبوده است.
ازدواج و همسر سیما بینا
عزیز میتویی، همسر نخست سیما بینا بود که درگذشته است. همچنین از حسن زارعی به‌عنوان همسر دوم این خواننده نام برده می‌شود؛ با این حال، اطلاعات موثق و جزئیات زیادی درباره این ازدواج در دسترس نیست.
فرزندان سیما بینا چه کسانی هستند؟
سیما بینا دو فرزند به نام‌های آرش میتویی و آسا میتویی دارد که هر دو در حوزه‌های هنری فعالیت داشته‌اند.
آرش میتویی در زمینه موسیقی، صدابرداری و فعالیت‌های استودیویی کار کرده و به سبک‌هایی مانند موسیقی راک و دیگر گونه‌های موسیقی معاصر نیز علاقه‌مند بوده است. بخشی از پروژه‌های موسیقایی مادرش، از جمله ضبط مجموعه لالایی‌های ایران، در استودیوی او انجام شده است.
دختر سیما بینا، آسا میتویی، نیز سال‌ها در زمینه طراحی لباس فعالیت داشته است. او در طراحی برخی از لباس‌های صحنه مادرش مشارکت کرده؛ لباس‌هایی که با الهام از پوشش سنتی زنان در مناطق مختلف ایران طراحی شده‌اند.
به این ترتیب، بخشی از فعالیت‌های هنری سیما بینا در مقاطعی با همراهی و همکاری فرزندانش انجام شده است.
جایزه بیتا؛ تازه‌ترین تقدیر از کارنامه هنری سیما بینا
یکی از مهم‌ترین افتخارات تازه سیما بینا در تاریخ ۱۶ آبان ۱۴۰۵ رقم خورد؛ زمانی که شانزدهمین جایزه بیتا برای هنرهای ایرانی در دانشگاه استنفورد آمریکا به او اهدا شد.
این مراسم در دانشگاه استنفورد واقع در ایالت کالیفرنیا برگزار شد و بیتا دریاباری، بنیان‌گذار ایرانی‌آمریکایی این جایزه، آن را به سیما بینا تقدیم کرد.
دانشگاه استنفورد در توضیح دلایل انتخاب این هنرمند، به بیش از شش دهه فعالیت او برای حفظ و معرفی موسیقی و فرهنگ ایران اشاره کرد. سفرهای پژوهشی، ثبت نغمه‌های در معرض فراموشی، انتشار کتاب، آموزش موسیقی، سخنرانی در مراکز دانشگاهی و تلاش برای فراهم کردن فرصت آموزش آواز برای زنان، از جمله فعالیت‌هایی بودند که در این انتخاب مورد توجه قرار گرفتند.
جایزه بیتا از سال ۲۰۰۸ در چارچوب برنامه مطالعات ایرانی دانشگاه استنفورد به افرادی اهدا می‌شود که دستاوردهای برجسته‌ای در زمینه هنر و فرهنگ ایران داشته‌اند. در دوره‌های پیشین، چهره‌هایی مانند محمدرضا شجریان، سیمین بهبهانی، بهرام بیضایی، شهرنوش پارسی‌پور، کیهان کلهر و شهرام ناظری نیز این جایزه را دریافت کرده‌اند.
صفحه اینستاگرام سیما بینا
سیما بینا در شبکه اجتماعی اینستاگرام نیز حضور دارد. صفحه رسمی او با شناسه simaoinaofficial@ بیش از ۳۸۰ هزار دنبال‌کننده دارد.
آلبوم‌های سیما بینا
- همدلان
- پریشان
- شولا
- نوایی نوایی
- درنا
- حنایی
- بانو جان
- کلاسیک پارسی
- زلفای یارم
- موسیقی جنوب خراسان
- موسیقی شمال خراسان
- عشق گل
- آوای صحرای ۱
- آوای صحرای ۲
- لاله‌زار
- دلبر
- گل سرخ
- افغانستان
- یا مولا
