در آغاز دهه ۱۳۵۰، جهش چشمگیر قیمت نفت موجب افزایش بیسابقه درآمدهای ارزی ایران شد؛ تحولی که دولت وقت را به اتخاذ سیاستهایی تازه در حوزه اقتصاد بینالملل سوق داد. بخشی از این سیاستها به سرمایهگذاری در شرکتها و صنایع خارجی اختصاص یافت، بهطوریکه بخشی از درآمدهای نفتی بهجای صرف توسعه داخلی، در مسیر گسترش روابط اقتصادی با کشورهای غربی هزینه شد. هدف اصلی این رویکرد، تقویت حضور ایران در عرصههای صنعتی و تجاری جهانی عنوان میشد.
بر اساس گزارش اطلاعات آنلاین، در روز چهارشنبه ۲۸ مهرماه ۱۳۵۵، روزنامه اطلاعات در صفحه نخست خود ضمن اشاره به ازدواج «شهرآزاد» دختر شمس پهلوی با یک سرمایهدار آمریکایی در سفارت ایران در ایتالیا، خبری منتشر کرد که از سرمایهگذاری گسترده ایران در سطح بینالمللی حکایت داشت: «ایران سهام ۱۳۵ کمپانی و کارخانه را در دنیا خرید.» این تیتر به مناسبت امضای موافقتنامهای میان ایران و مؤسسه «کروپ» (Krupp) در آلمان غربی انتخاب شده بود؛ توافقی که حاصل چند سال همکاری و مذاکره میان دو طرف بود و نشاندهنده تلاش ایران برای تثبیت جایگاه خود در اقتصاد جهانی به شمار میرفت.
هوشنگ انصاری، وزیر وقت امور اقتصادی و دارایی ایران و برتولد بایتز، رئیس هیاتامنای بنیاد کروپ در حالی این موافقتنامه را امضاء کردند که تشکیلات آلفرد کروپ، «امپراطوری صنعتی آلمان غربی» خوانده میشد و در حدود ۲۵ کشور جهان، مشغول فعالیتهای صنعتی بود.
ایران، سهامدار غول صنعتی بلوک غرب
موسسه کروپ، به عنوان یکی از غولهای صنعتی بلوک غرب در آن برهه زمانی، در سال ۱۸۱۱ تاسیس شده بود و در زمینههای مختلف، ازجمله کشتیسازی، تولید فولاد، ماشینآلات و تجهیزات صنعتی، کارخانههای مختلف تولیدی – صنعتی، مهندسی مکانیک و الکترونیک و همچنین فعالیتهای بازرگانی و خدمات گوناگون فعالیت میکرد.
در آن مقطع گفته میشد حدود ۸۰ هزارنفر برای شرکتهای متعلق به این بنیاد کار میکنند و درآمد آنها در سال ۱۹۷۵ میلادی، چیزی درحدود ۱۰ میلیارد مارک بودهاست. اکنون و با موافقتنامهای که در تهران به امضای دوطرف رسید، ایران به یکی از سهامداران عمده این «غول صنعتی آلمان غربی» تبدیل میشد.
براساس این موافقتنامه، که بازتاب گستردهای هم در رسانههای انگلیسی و آمریکایی داشت و «رویترز» و «آسوشیتدپرس» در گزارشهایی به آن پرداختند، ۲۵.۰۱ درصد از سهام «کروپ» از سوی ایران خریداری میشد. این برای نخستینبار در تاریخ ۱۶۵ ساله این موسسه صنعتی بود که درهای آن به سوی یک «مشارکت خارجی» باز میشد.
پیش از این موافقتنامه، موسسه کروپ منحصرا متعلق به خانواده کروپ بود و پس از مرگ آلفرد کروپ، بنیانگذار آن، به «بنیاد کروپ» منتقل شده بود. اکنون اما ایران به عنوان یکی از سهامداران عمده این موسسه تبدیل شده و قرار بود از این پس، ایران و کروپ بهصورت مشترک خط مشی و برنامههای این «امپراطوری صنعتی» را تعیین کنند.
مشارکت ایران در فعالیتهای کروپ به صورت «افزایش سرمایه» بود؛ اقدامی که منابع تازهای در اختیار این موسسه قرار میداد که زمینهساز تقویت مالی این شرکت بزرگ میشد و بستر مناسبی برای گسترش فعالیتهای متنوع آن در نقاط مختلف جهان فراهم میکرد.
مشارکت ایران و کروپ از کجا آغاز شد؟
این قرارداد در حالی بود که پیش از آن نیز ایران و کروپ موافقتنامههایی را برای «مشارکت» به امضا رسانده بودند. نخستینبار در ۲۱ تیرماه ۱۳۵۳ بود که انصاری و بایتز پای توافقنامهای را امضاء کردند که براساس آن، ایران معادل ۲۵.۰۴ درصد سهام کارخانههای فولادسازی کروپ را میخرید و بنا به ادعای روزنامههای آن مقطع، «قسمت اعظم سهام خریداری شده ایران از نوع سهام ممتاز با حق رای خواهد بود». این درحالی بود که گفته میشد نخستینبار پیشنهاد فروش سهام کارخانههای فولادسازی کروپ به ایران، ازسوی این موسسه به تهران ارائه شده بود و دوطرف پس از مذاکرات گستردهای که در ایران و اروپا انجام شد، برای امضای قرارداد مشارکت به توافق رسیدند.
حدود دو سال پس از این توافق، براساس رایزنیهای اولیه، دایره همکاریهای دوطرف گستردهتر شد و ایران براساس توافقنامهای که در ۲۸ مهرماه ۱۳۵۵ در تهران به امضاء رسید، به یکی از سهامداران عمده کروپ تبدیل شد و علاوهبر ۲۵.۰۴ درصد سهام کارخانههای فولادسازی این موسسه، ۲۵.۰۱ درصد از سهام کل «کروپ» را نیز در اختیار گرفت.
خرید سهام مرسدس بنز
اطلاعات آنلاین مینویسد: انتشار خبر خرید سهام «امپراطوری صنعتی آلمانغربی» از سوی حکومت پهلوی در شرایطی بود که تورم در ایران روند افزایشی به خود گرفته بود و بگیر و ببندهای نمایشی دولت هویدا نیز در مهار گرانیها و به تبع آن، نارضایتی عمومی ناکام مانده بود.
در آن مقطع زمانی، انتشار خبر سرمایهگذاریهای خارجی ایران در داخل کشور با واکنشهای گسترده و عمدتاً منفی روبهرو شد. خرید سهام شرکت کروپ تنها یکی از اقدامات بلندپروازانه محمدرضا پهلوی در مسیر گسترش سرمایهگذاریهای برونمرزی بود. در کنار آن، مشارکت در سهام شرکت «مرسدس بنز» نیز از دیگر قراردادهایی بود که با آلمان غربی منعقد شد و نام اشرف پهلوی نیز در این معامله مطرح گردید.
علاوه بر حضور اشرف پهلوی و برخی از برادران شاه در این توافقهای بزرگ اقتصادی، بررسیهای تاریخی نشان میدهد که «بنیاد پهلوی» نقش محوری در این سرمایهگذاریها ایفا کرده است. این بنیاد در آن دوره، بخشی از درآمدهای نفتی کشور را صرف خرید املاک و ساختمانهای بلندمرتبه در کشورهای مختلف، از جمله ایالات متحده آمریکا، میکرد؛ اقدامی که نمادی از تلاش برای تثبیت حضور اقتصادی ایران در سطح بینالمللی تلقی میشد.
