اتانازی یا «مرگ خوب» مفهومی است که ریشه آن به واژه‌ای یونانی بازمی‌گردد و در پزشکی، حقوق و اخلاق به معنای پایان دادن عمدی به زندگی یک فرد با هدف رهایی او از درد و رنج شدید است. این موضوع معمولاً درباره افرادی مطرح می‌شود که به بیماری‌های لاعلاج یا شرایط جسمی و روانی بسیار دشوار مبتلا هستند و خودشان نیز خواهان پایان یافتن زندگی‌شان هستند.
در برخی شرایط، بیمار پس از آگاهی از وضعیت جسمی و پیش‌آگهی بیماری خود، از پزشک یا کادر درمان و گاهی اعضای خانواده درخواست می‌کند برای پایان دادن به زندگی او اقدام کنند. با این حال، قوانین کشورها درباره این موضوع یکسان نیست و حتی در کشورهایی که مرگ با کمک پزشکی مجاز است نیز شرایط و محدودیت‌های مشخصی برای آن تعیین شده است.
اتانازی را می‌توان به انواع مختلفی تقسیم کرد که دو نمونه مهم آن عبارت‌اند از:
- اتانازی فعال داوطلبانه: در این حالت، بیمار از شرایط خود آگاهی دارد و با رضایت صریح و آگاهانه درخواست پایان زندگی می‌کند. اقدام منجر به مرگ، مانند تجویز یا تزریق داروی کشنده، نیز بر اساس خواست خود بیمار انجام می‌شود. وجود رنج شدید و غیرقابل تحمل و نبود چشم‌انداز بهبودی از جمله شرایطی است که در این نوع اتانازی مورد توجه قرار می‌گیرد.
- اتانازی فعال غیرداوطلبانه: در این وضعیت، فرد توانایی تصمیم‌گیری یا اعلام خواسته خود را ندارد و نمی‌تواند رضایت آگاهانه خود را بیان کند. بنابراین تصمیم درباره پایان زندگی بدون درخواست مستقیم و آگاهانه بیمار گرفته می‌شود.
قانونی شدن کمک پزشکی برای پایان زندگی بیماران مبتلا به بیماری‌های لاعلاج همچنان یکی از موضوعات بحث‌برانگیز در بسیاری از جوامع است. موافقان معتقدند بیمارانی که با درد و رنج شدید و بدون امید به بهبودی مواجه هستند باید بتوانند درباره پایان زندگی خود تصمیم بگیرند. در مقابل، مخالفان درباره ایجاد نوعی «شیب لغزنده» هشدار می‌دهند؛ به این معنا که ممکن است در ادامه، بیماران آسیب‌پذیر یا کم‌درآمد تحت فشار قرار بگیرند تا برای کاهش هزینه‌ها یا کم کردن بار مراقبت از خانواده، به مرگ خودخواسته تن دهند.
در چه کشورهایی اتانازی یا کمک پزشکی به مرگ مجاز است؟
در جهان تنها تعداد محدودی از کشورها نوعی از کمک پزشکی برای پایان زندگی یا خودکشی با کمک پزشک را قانونی کرده‌اند و قوانین آنها نیز تفاوت‌های قابل توجهی با یکدیگر دارد. در میان این کشورها، ۱۳ کشور اجازه انجام اتانازی یا شکل مشخصی از مرگ خودخواسته را برای بیماران واجد شرایط صادر کرده‌اند.
در ادامه، شرایط قانونی این کشورها را بررسی می‌کنیم.
هلند
هلند نخستین کشوری بود که مرگ با کمک پزشکی را به صورت قانونی به رسمیت شناخت. در این کشور، اتانازی زمانی امکان‌پذیر است که مشخص شود بیمار رنجی غیرقابل تحمل را تجربه می‌کند و تصمیم او برای پایان زندگی آگاهانه و سنجیده است.
قوانین هلند علاوه بر بزرگسالان، در شرایط مشخصی نوزادان تا یک سال و کودکان بالای ۱۲ سال را نیز در بر می‌گیرد. برای کودکان ۱۲ تا ۱۶ ساله، رضایت والدین نیز ضروری است.
بلژیک
بلژیک از سال ۲۰۰۲ اتانازی را برای افرادی که به بیماری لاعلاج مبتلا هستند و رنجی مداوم و غیرقابل تحمل را تجربه می‌کنند، قانونی کرده است.
یکی از ویژگی‌های قانون بلژیک این است که دامنه آن تنها به بیماری‌های جسمی لاعلاج محدود نمی‌شود و در شرایط مشخص، افرادی که به بیماری‌هایی مانند زوال عقل یا برخی اختلالات روان‌پزشکی مبتلا هستند نیز می‌توانند واجد شرایط باشند. برای افراد زیر ۱۸ سال، رضایت والدین الزامی است.
لوکزامبورگ
قانون «حق مرگ با عزت» در سال ۲۰۰۹ در لوکزامبورگ اجرایی شد. بر اساس این قانون، فردی که از بیماری یا شرایطی با رنج غیرقابل تحمل رنج می‌برد و از نظر ذهنی توانایی تصمیم‌گیری دارد، می‌تواند تحت شرایط تعیین‌شده درخواست کمک پزشکی برای پایان زندگی خود را مطرح کند.
کلمبیا
کلمبیا نخستین کشور آمریکای لاتین بود که کمک پزشکی برای خودکشی را جرم‌زدایی کرد. در این کشور پزشکان می‌توانند در شرایط قانونی مشخص، داروی کشنده را در اختیار بیمار واجد شرایط قرار دهند تا به زندگی خود پایان دهد.
اتانازی برای بیماران لاعلاج از سال ۲۰۱۵ مجاز شد و در سال ۲۰۱۸ این امکان به کودکان نیز گسترش پیدا کرد. سپس در سال ۲۰۲۱ دامنه قانون توسعه یافت تا «حق مرگ آبرومندانه» برای برخی بیماران واجد شرایطی که الزاماً به بیماری لاعلاج مبتلا نیستند نیز در نظر گرفته شود.
کانادا
کانادا نخستین کشور عضو کشورهای مشترک‌المنافع بود که اتانازی را قانونی کرد. از سال ۲۰۱۶ پزشکان این کشور توانسته‌اند در چارچوب قانون، برای بزرگسالان مبتلا به بیماری‌های لاعلاج داروهای لازم برای مرگ خودخواسته را فراهم کنند.
از سال ۲۰۲۱ نیز دامنه این قانون گسترش یافت و بیمارانی که با شرایط پزشکی جدی و مزمن مواجه هستند، حتی در صورتی که بیماری آنها مستقیماً تهدیدکننده زندگی نباشد، امکان استفاده از مرگ با کمک پزشکی را پیدا کردند.
بر اساس قانون جدیدی که قرار بود در ماه مارس اجرایی شود، امکان استفاده از کمک پزشکی برای پایان زندگی در مورد افرادی که تنها با بیماری روانی مواجه هستند نیز مطرح شده است.
استرالیا
در استرالیا پزشکان می‌توانند تحت شرایط قانونی مشخص، برای بزرگسالان داروهای مربوط به مرگ خودخواسته را تجویز کنند.
متقاضی باید حداقل ۱۸ سال داشته باشد و به شرایطی مبتلا باشد که رنج غیرقابل تحمل ایجاد کند و انتظار برود در یک بازه زمانی مشخص به مرگ منجر شود.
سوئیس
خودکشی با کمک دیگران در سوئیس سابقه‌ای طولانی دارد. قانونی که در سال ۱۹۴۲ به تصویب رسید، این اقدام را در صورتی که با انگیزه‌های «خودخواهانه» انجام نشود، مجاز می‌دانست.
با این حال، دستورالعمل‌های مربوط به این موضوع در سال‌های اخیر سخت‌گیرانه‌تر شده‌اند. انجمن پزشکی سوئیس نیز اعلام کرده است که خودکشی کمکی برای افراد سالم، از نظر پزشکی و اخلاقی قابل توجیه نیست.
افرادی که می‌خواهند از این امکان استفاده کنند باید بالای ۱۸ سال باشند، توانایی مصرف یا تجویز داروی مربوطه را شخصاً داشته باشند و مشخص شود که فرد دیگری برای انجام این کار به آنها فشار وارد نکرده است.
ایالات متحده آمریکا
کمک پزشکی برای مرگ در ۱۰ ایالت از مجموع ۵۰ ایالت آمریکا و همچنین یک منطقه این کشور قانونی است.
ایالت اورگن در سال ۱۹۹۷ قانون «مرگ با کرامت» را تصویب کرد. بر اساس این قانون، بزرگسالانی که به بیماری لاعلاج مبتلا هستند و انتظار نمی‌رود بیش از شش ماه زنده بمانند، می‌توانند تحت شرایط تعیین‌شده از کمک پزشکی برای پایان زندگی استفاده کنند.
پس از اورگن، ایالت‌های دیگری نیز قوانین مشابهی را با شرایط و محدودیت‌های خاص خود تصویب کردند.
نیوزیلند
«قانون انتخاب پایان زندگی» در نیوزیلند پس از برگزاری یک همه‌پرسی در سال ۲۰۲۰ به اجرا درآمد و از سال ۲۰۲۱ اجرایی شد.
این قانون به بزرگسالانی که در ماه‌های پایانی زندگی خود به بیماری لاعلاج مبتلا هستند و شرایط مشخص قانونی را دارند، اجازه می‌دهد برای پایان دادن به زندگی خود از کمک یک پزشک درخواست کنند.
اسپانیا
اسپانیا در سال ۲۰۲۱ به چهارمین کشور اروپایی تبدیل شد که اتانازی را در شرایط مشخص قانونی کرد.
بر اساس قانون این کشور، بزرگسالانی که با بیماری‌های جدی و صعب‌العلاج مواجه هستند و شرایط قانونی لازم را دارند، می‌توانند درخواست پایان زندگی کنند.
تصویب این قانون با مخالفت‌هایی نیز همراه شد و احزاب راست افراطی و گروه‌های مذهبی از جمله مخالفان آن بودند.
اتریش
در اتریش، بزرگسالانی که به بیماری لاعلاج مبتلا هستند یا با شرایط دائمی و ناتوان‌کننده دست‌وپنجه نرم می‌کنند، تحت شرایط خاص می‌توانند از امکان خودکشی با کمک پزشکی استفاده کنند.
برای این کار ابتدا باید وضعیت فرد توسط دو پزشک تأیید شود. پس از آن یک دوره انتظار ۱۲ هفته‌ای وجود دارد و فرد می‌تواند پس از اطلاع دادن به وکیل، داروی کشنده را از یک داروخانه تأییدشده دریافت کند.
آلمان
اتانازی فعال در آلمان ممنوع است، اما درباره اتانازی غیرفعال شرایط متفاوتی وجود دارد و در برخی موقعیت‌ها امکان پایان داوطلبانه درمان برای بیمارانی که به بیماری صعب‌العلاج مبتلا هستند یا امیدی به ادامه زندگی ندارند، وجود دارد.
دادگاه قانون اساسی آلمان در سال ۲۰۲۰ اعلام کرد که حق تصمیم‌گیری درباره پایان زندگی بخشی از حقوق فردی انسان است. با وجود این، تلاش‌های اخیر برای تغییر چارچوب قانونی این کشور به نتیجه نرسیده است.
ایتالیا
در ایتالیا نخستین مورد خودکشی با کمک پزشکی در سال گذشته انجام شد. پیش از آن، دادگاه قانون اساسی این کشور در سال ۲۰۱۹ اعلام کرده بود که کمک به خودکشی در شرایط مشخص می‌تواند مجاز باشد؛ از جمله زمانی که بیمار درد و رنج شدیدی دارد و از نظر ذهنی توانایی تصمیم‌گیری درباره سرنوشت خود را داراست.
با این حال، موضوع همچنان محل اختلاف است و کلیسای کاتولیک روم و شماری از مخالفان سیاسی با گسترش چنین قوانینی مخالفت کرده‌اند. در نتیجه، وضعیت حقوقی کمک به خودکشی در ایتالیا همچنان با محدودیت‌ها و چالش‌های قانونی همراه است.
