اما دلیل انتخاب ۱۳ آبان به عنوان روز دانش‌آموز چه بود؟ در جریان اعتراضات آن روز چه اتفاقی افتاد و چگونه این مناسبت وارد تقویم رسمی کشور شد؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها باید به ماه‌های پایانی حکومت محمدرضا شاه پهلوی و نقش دانش‌آموزان در جنبش اعتراضی سال ۱۳۵۷ بازگردیم.
چرا ۱۳ آبان را روز دانش‌آموز نام‌گذاری کردند؟
نام‌گذاری ۱۳ آبان به عنوان روز دانش‌آموز به حادثه‌ای بازمی‌گردد که در ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران و خیابان‌های اطراف آن رخ داد. در آن روز، گروهی از دانش‌آموزان در کنار دانشجویان و دیگر معترضان علیه حکومت پهلوی تجمع کردند. نیروهای نظامی برای متفرق کردن جمعیت از گاز اشک‌آور و سلاح گرم استفاده کردند و در جریان درگیری‌ها تعدادی از حاضران کشته و شمار زیادی مجروح شدند.
این حادثه در فضای سیاسی ملتهب آن دوران بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد و به یکی از نمادهای مشارکت دانش‌آموزان در اعتراضات منتهی به انقلاب اسلامی تبدیل شد.
البته پیشنهاد نام‌گذاری این مناسبت پیش از پیروزی انقلاب مطرح شده بود. طبق گزارشی که روزنامه اطلاعات در ۱۶ بهمن ۱۳۵۷ منتشر کرد، گروهی از دانش‌آموزان مدارس تهران با صدور بیانیه‌ای خواستار اختصاص ۱۳ آبان به یادبود دانش‌آموزانی شدند که در جریان اعتراضات آن روز جان باخته بودند.
در این بیانیه پیشنهاد شده بود که یاد قربانیان جنبش دانش‌آموزی هر سال در چنین روزی گرامی داشته شود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳ آبان در تقویم رسمی کشور با عنوان روز دانش‌آموز ثبت شد.
در ۱۳ آبان ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران چه اتفاقی افتاد؟
فضای سیاسی ایران در پاییز ۱۳۵۷
پاییز ۱۳۵۷ یکی از دوره‌های پرتنش تاریخ معاصر ایران بود. اعتراض‌ها علیه حکومت محمدرضا شاه پهلوی در شهرهای مختلف گسترش پیدا کرده بود و اعتصاب‌های گسترده‌ای در دانشگاه‌ها، مدارس، ادارات و بخش‌هایی از صنعت نفت جریان داشت.
پس از واقعه خونین ۱۷ شهریور در میدان ژاله تهران و برقراری حکومت نظامی، اختلاف و درگیری میان حکومت و مخالفان شدت بیشتری گرفت. با وجود محدودیت‌های امنیتی، تجمع‌ها و راهپیمایی‌های اعتراضی ادامه داشتند و دانشگاه‌ها به یکی از کانون‌های اصلی فعالیت‌های سیاسی تبدیل شده بودند.
در چنین شرایطی، دانش‌آموزان نیز حضور پررنگ‌تری در اعتراضات پیدا کردند. بسیاری از آن‌ها در راهپیمایی‌ها شرکت می‌کردند، اعلامیه‌های سیاسی را میان هم‌کلاسی‌های خود پخش می‌کردند و با تعطیل کردن کلاس‌ها به جمع معترضان می‌پیوستند.
دانشگاه تهران نیز در آن مقطع به یکی از مهم‌ترین محل‌های تجمع مخالفان حکومت پهلوی تبدیل شده بود.
دانش‌آموزان در صبح ۱۳ آبان به دانشگاه تهران رفتند
صبح شنبه ۱۳ آبان ۱۳۵۷، گروه‌هایی از دانش‌آموزان تهرانی کلاس‌های درس را ترک کردند و به سمت دانشگاه تهران به راه افتادند.
در مسیر، دانش‌آموزان بیشتری به جمعیت پیوستند و تعداد معترضان افزایش پیدا کرد. بخشی از آن‌ها وارد محوطه دانشگاه شدند و در کنار دانشجویان و دیگر گروه‌های حاضر به تجمع اعتراضی پرداختند.
در محوطه دانشگاه، تعدادی از حاضران به سخنرانی و گفت‌وگوهای سیاسی مشغول بودند. همچنین تصاویر و نمایشگاه‌هایی مرتبط با اعتراضات برپا شده بود و شعارهای ضدحکومتی در میان جمعیت شنیده می‌شد.
با افزایش تعداد تجمع‌کنندگان، نیروهای نظامی و انتظامی در اطراف دانشگاه مستقر شدند. به‌تدریج فضای اطراف محل تجمع متشنج شد و احتمال درگیری افزایش یافت.
تیراندازی نیروهای نظامی به سوی معترضان
در ادامه تجمع، نیروهای نظامی برای پراکنده کردن جمعیت وارد عمل شدند. گزارش‌های تاریخی از استفاده از گاز اشک‌آور، تیراندازی و درگیری میان نیروهای نظامی و معترضان در آن روز خبر می‌دهند.
روزنامه واشنگتن‌پست در گزارشی به تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۷۸ به قلم ویلیام کلیبورن، از تیراندازی نیروهای ارتش به سوی معترضان در دانشگاه تهران نوشت. این گزارش همچنین به روایت‌های متفاوت شاهدان درباره چگونگی آغاز درگیری‌ها اشاره داشت.
برخی از شاهدان مدعی بودند که نیروهای نظامی از پشت دروازه‌های دانشگاه به سمت تجمع‌کنندگان شلیک کردند. در مقابل، روایت‌های دیگری نیز وجود داشت که از حرکت گروهی از معترضان به سوی نیروهای مستقر در بیرون دانشگاه حکایت می‌کرد.
با ادامه درگیری‌ها، بخشی از جمعیت به خیابان‌های اطراف دانشگاه رفتند. در برخی نقاط تهران، معترضان موانعی در خیابان‌ها ایجاد کردند و تعدادی خودرو و اموال به آتش کشیده شد. درگیری‌ها نیز برای چند ساعت ادامه پیدا کرد.
شمار کشته‌شدگان حادثه ۱۳ آبان چقدر بود؟
درباره تعداد قربانیان حادثه ۱۳ آبان ۱۳۵۷ آمارهای متفاوتی منتشر شده است. در بسیاری از روایت‌های رسمی، شمار جان‌باختگان ۵۶ نفر و تعداد مجروحان چند صد نفر اعلام شده است.
بااین‌حال، گزارش‌هایی که در روزهای نخست پس از حادثه منتشر شدند، ارقام متفاوتی داشتند. برای مثال، روزنامه واشنگتن‌پست و خبرگزاری یونایتدپرس در گزارش‌های اولیه خود از کشته شدن پنج نفر خبر داده بودند.
بنابراین، با وجود ثبت وقوع تیراندازی و کشته و زخمی شدن معترضان در گزارش‌های تاریخی، درباره تعداد دقیق قربانیان این حادثه اتفاق نظر وجود ندارد.
چگونه ۱۳ آبان وارد تقویم رسمی شد؟
پس از حادثه دانشگاه تهران، یاد دانش‌آموزان و جوانانی که در جریان اعتراضات ۱۳ آبان جان خود را از دست دادند، به یکی از نمادهای جنبش اعتراضی علیه حکومت پهلوی تبدیل شد.
یکی از اسناد مهم درباره شکل‌گیری روز دانش‌آموز، بیانیه‌ای است که گروهی از دانش‌آموزان مدارس تهران در ۱۶ بهمن ۱۳۵۷، چند روز پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، منتشر کردند. آن‌ها در این بیانیه درخواست کردند که ۱۳ آبان به عنوان روز یادبود شهدای جنبش دانش‌آموزی نام‌گذاری شود.
دانش‌آموزان همچنین اعلام کردند که قصد دارند هر سال مراسمی برای زنده نگه داشتن یاد جان‌باختگان آن حادثه برگزار کنند. در همین راستا، برگزاری مراسمی در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ به مناسبت صدمین روز واقعه نیز پیش‌بینی شده بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، این مناسبت به‌تدریج جایگاه رسمی پیدا کرد و در تقویم جمهوری اسلامی ایران با عنوان روز دانش‌آموز به ثبت رسید.
اشغال سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸
۱۳ آبان تنها به حادثه دانشگاه تهران در سال ۱۳۵۷ محدود نمی‌شود. یک سال بعد و چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، رویداد سیاسی مهم دیگری نیز در همین تاریخ اتفاق افتاد.
در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، گروهی از دانشجویان با عنوان «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» وارد سفارت ایالات متحده آمریکا در تهران شدند و ساختمان آن را به اشغال خود درآوردند.
دانشجویان اشغال‌کننده سفارت، با اشاره به سابقه مداخله آمریکا در امور سیاسی ایران، از جمله نقش این کشور در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سفارت آمریکا را مرکزی برای فعالیت‌های اطلاعاتی و دخالت در امور داخلی ایران معرفی می‌کردند.
این اقدام به گروگان‌گیری کارکنان و دیپلمات‌های آمریکایی انجامید و بحرانی دیپلماتیک را رقم زد که ۴۴۴ روز ادامه داشت. سرانجام در ۲۰ ژانویه ۱۹۸۱، ۵۲ گروگان آمریکایی آزاد شدند.
اشغال سفارت آمریکا پیامدهای سیاسی گسترده‌ای برای ایران به همراه داشت و به یکی از عوامل تشدید تنش‌ها و قطع روابط دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن تبدیل شد.
به همین دلیل، ۱۳ آبان در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران علاوه بر روز دانش‌آموز، با عنوان «روز ملی مبارزه با استکبار جهانی» نیز شناخته می‌شود.
