در تقویم ایران، روز شانزدهم آذر به عنوان روز دانشجو شناخته میشود؛ روزی که ریشه در یکی از مهمترین رخدادهای سیاسی و اجتماعی کشور دارد. این تاریخ به سال ۱۳۳۲ بازمیگردد؛ زمانی که سه دانشجوی دانشگاه تهران، مصطفی بزرگنیا، احمد قندچی و آذر شریعترضوی، در جریان اعتراضات علیه دخالتهای خارجی و محدودیت آزادیها جان خود را از دست دادند.
این واقعه در دانشکده فنی دانشگاه تهران و تنها چند ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد رخ داد؛ دورانی که فضای سیاسی ایران مملو از خفقان و سرکوب بود و هر حرکت اعتراضی با واکنش شدید حکومت مواجه میشد. کشته شدن این سه دانشجو به نمادی از مقاومت و اعتراض بدل شد و از همان زمان، شانزدهم آذر به عنوان روزی برای بزرگداشت شجاعت و فداکاری دانشجویان در تاریخ ایران ثبت گردید.
روز دانشجو نهتنها یادآور فداکاری آن سه نفر است، بلکه به عنوان نمادی از روحیه آزادیخواهی و عدالتطلبی نسلهای مختلف دانشجویان شناخته میشود. این روز فرصتی است برای بازاندیشی در نقش دانشگاه و دانشجویان در تحولات سیاسی و اجتماعی کشور و یادآوری اینکه جنبش دانشجویی همواره بخشی جداییناپذیر از تاریخ معاصر ایران بوده است.
شانزدهم آذر بیش از یک مناسبت تقویمی است؛ این روز به مثابه یادآوری مداوم از اهمیت صدای دانشجویان و جایگاه آنان در دفاع از آزادی و استقلال کشور باقی مانده و همچنان الهامبخش نسلهای جدید برای ایستادگی در برابر بیعدالتی و دخالتهای بیرونی است.
در آن دوران، دولت پس از کودتا به رهبری محمدرضا شاه پهلوی و حمایت آمریکا و بریتانیا، اقدام به از سرگیری روابط دیپلماتیک با بریتانیا کرد که این اقدام مورد انتقاد گسترده دانشجویان قرار گرفت. در روز ۱۶ آذر، زمانی که ریچارد نیکسون، معاون رئیسجمهور وقت آمریکا، به ایران آمد، دانشجویان در اعتراض به سیاستهای دولت و دخالتهای خارجی، تجمع اعتراضی برگزار کردند. این اعتراضات با ورود نیروهای امنیتی به دانشگاه همراه بوده و منجر به کشته شدن این سه دانشجو شد.
از آن زمان، ۱۶ آذر به نمادی از مقاومت دانشجویان در برابر استبداد و استعمار تبدیل و بهعنوان روز دانشجو گرامی داشته میشود.
تاریخچه روز دانشجو
در تاریخ ۱۴ آذر ماه ۱۳۳۲ اعلام شد که روابط ایران و بریتانیا که در زمان نخستوزیری دکتر مصدق قطع شده بود، دوباره برقرار خواهد شد و قرار است چند روز پس از آن، دنیس رایت، دیپلمات انگلیسی، به ایران سفر کند. از همان روز کم کم اعتراضات مردمی به خصوص دانشجویان شروع شد.
در آن زمان دانشگاه تهران مرکز فعالیتهای سیاسی و اعتراضی در بین سایر دانشگاهها بود و در ابتدا نیز دانشجویان دانشکدههای پزشکی، داروسازی، حقوق و علوم دست به اعتراض زدند. اما صبح روز ۱۶ آذر، دانشجویان هنگام ورود به دانشگاه، به وضعیت غیرعادی اطراف دانشگاه و حضور سربازان پی بردند که این امر وقوع حادثهای را پیشبینی میکرد.
در همین حین، دانشجویان فعال سیاسی شروع به سخنرانی کرده و در ادامه تمام فضای دانشگاه به آشوب کشیده شد. رئیس دانشگاه با دیدن وضعیت موجود، تصمیم به اعلام تعطیلی دانشگاه در آن روز را گرفت اما ظاهراً دیگر کار از کار گذشته بود…
پس از گستردگی اعتراضات، نیروهای نظامی وارد دانشگاه شده و چند تن از دانشجویان را دستگیر کردند. اما دانشجویان به جای آن که با دستگیری دوستان خود احساس ترس و وحشت کنند، به اعتراضات خود شدت بخشیدند. رفته رفته سربازان و نیروهای مسلح دانشگاه را محاصره و صدها دانشجو را بازداشت کردند تا اینکه فرمان آتش صادر شد…
در این بین سه دانشجو کشته و تعداد زیادی زخمی شدند. در نهایت ریچارد نیکسون در فردای آن روز یعنی در آذرماه به ایران آمد و در رشته حقوق، موفق به کسب دکترای افتخاری شد. پس از این وقایع، یکی از مراکز اجتماع مخالفان حکومت پهلوی که در خارج از ایران واقع شده بود، ۱۶ آذر را به یاد ۳ دانشجوی از دست رفته و تمام دانشجویان معترض و دستگیر شده، به عنوان روز دانشجو نامگذاری کرد.