روز ۲۷ مارس ۱۹۹۹، خبری از منطقه جنگی کوزوو مثل یک بمب صهیونی در محافل نظامی و رسانهای جهان پیچید. در میانه عملیات «نیروی متحد» ناتو، یک فروند از پیشرفتهترین جنگندههای رادارگریز آمریکا، یعنی F-117 نایتهاوک، که تصور میشد سایهای نامرئی در آسمان است، در بالای خاک صربستان هدف اصابت قرار گرفت و سقوط کرد. این واقعه تمام معادلات پیشین را به هم ریخت و ثابت کرد که حتی پیچیدهترین فناوریهای نظامی هم نمیتوانند کاملاً از گزند تاکتیکهای هوشمندانه در امان بمانند.
جزئیات آن شب سرنوشتساز
سرهنگ دوم دارل پاتریک «دیل» زیکو، خلبان نیروی هوایی آمریکا، مأموریت داشت تا منطقه نزدیک بلگراد را بمباران کند. ناگهان دو موشک به سوی او شلیک شد. اولی از فراز هواپیمایش عبور کرد، اما دومی در فاصلهای انفجاری رخ داد که سیستم هدایت و کنترل F-117 را از کار انداخت. تنها چند ثانیه بیشتر طول نکشید تا آن موجود هوایی که لقب «چیزی شرورانه» (Something Wicked) را یدک میکشید، از اوج به پایین سقوط کند. خلبان ناچار شد صندلی پران را بکشد و این حادثه تا به امروز، تنها مورد مستند سرنگونی یک فروند نایتهاوک یا هر هواپیمای رادارگریز دیگری در تاریخ نیروی هوایی ایالات متحده باقی مانده است.
این عملیات به ظاهر غیرممکن، حاصل تلاش تیپ ۲۵۰ موشکی دفاع هوایی صربستان به فرماندهی سرهنگ زولتان دانی بود. آنها با استفاده از سامانه موشکی زمینبههوای S-125M Neva که ساخت اتحاد جماهیر شوروی بود و عمری چند دهه داشت، توانستند معجزه کنند. کمتر کارشناسی باور میکرد که چنین موشکهای قدیمی بتوانند تهدیدی جدی برای طراحی کمنشان (Low Observable) نایتهاوک باشند.
نجات خلبان و دوستی پس از جنگ
پیش از آنکه نیروهای صرب به منطقه برسند، تیمهای ویژه نجات رزمی نیروی هوایی آمریکا (PJ) سرهنگ دوم زیکو را از مخمصه بیرون کشیدند. اما بخش جالبتر ماجرا سالها بعد رخ داد؛ زمانی که زیکو و دانی پس از پایان جنگ با یکدیگر ملاقات کردند و رابطهای دوستانه میان آن دو شکل گرفت.
خود زیکو بعدها تعریف کرد که موقع فرود با چتر نجات، با خود فکر میکرده انگار کنار اپراتور سامانه صرب ایستاده و به شوخی به او تبریک میگوید: «چه شلیک دقیقی، آفرین!»
پیروزی سربازان صرب حاصل تلفیقی از چند عامل بود: هوشمندی میدانی، کمی شانس و از طرفی، اشتباهات و سهلانگاریهای نیروی هوایی آمریکا. اما پرسش اصلی هنوز به قوت خود باقی است: چگونه یک هواپیمای فوقپیشرفته پنهانکار، قربانی موشکی شد که دههها پیش از آن ساخته شده بود؟
فناوری پنهانکاری چیست و چگونه کار میکند؟
واژه «فناوری پنهانکاری» (Stealth) به خانوادهای از روشها و ترفندهای مهندسی گفته میشود که برای کم کردن بازتاب امواج راداری، تابش فروسرخ، نور مرئی، امواج رادیویی و حتی صدا طراحی شدهاند. هدف نهایی، دور ماندن از چشم سامانههای دشمن است. F-117 نایتهاوک نخستین جنگنده عملیاتی جهان بود که به طور اختصاصی و از صفر بر پایه این فناوری ساخته شد. بعد از آن، نمونههای مدرنتری مانند F-35 لایتنینگ ۲، B-2 اسپیریت، B-21 ریدر و F-22 رپتور به میدان آمدند.
هیچ هواپیمایی در دنیا صددرصد در برابر رادار مصون نیست، اما مدلهای پنهانکار کار شناسایی و رهگیری را برای رادارهای معمولی به شدت دشوار میکنند و احتمال هدف قرار گرفتن را تا حد زیادی کاهش میدهند. فناوری پنهانکاری دو بخش اصلی دارد: اول، فرستندههای فعال مثل رادیوها، نشانگرهای لیزری و رادارهای با احتمال رهگیری پایین؛ دوم، ویژگیهای غیرفعال با طراحی کمنمایان (LO).
این طراحی پیشرفته به گونهای انجام میشود که توانایی سنسورهای دشمن برای کشف، ردیابی یا درگیری با هواپیما به کمترین میزان ممکن برسد. یعنی نه فقط امواج رادار، بلکه گرما، صدا و هر ردپای دیگری نیز پوشش داده میشود. در مقابل، سیستمهایی مثل IRST (جستجو و رهگیری فروسرخ) برای شکار ردپای حرارتی ساخته شدهاند. همچنین رادارهایی با طول موج بلند، توانایی بیشتری در مقابله با سطوح زاویهدار هواپیماهای پنهانکار دارند. مواد جاذب رادار (RAM) نیز سطح مقطع راداری (RCS) را کاهش میدهند، اما کارشناسان معتقدند ۹۰ درصد خاصیت پنهانکاری حاصل طراحی هندسی و زوایای بدنه است.
ضعفی که دشمن از آن سود برد
تحقیقی که آندریا پزاتی در وبسایت ResearchGate.com منتشر کرده، به تحلیل ردپای راداری «پروانهای» F-117 میپردازد و نشان میدهد که میزان دیده شدن این هواپیما در نمای جلو و عقب کمتر است، اما از نمای جانبی، اثر راداری بیشتری از خود بر جای میگذارد. به عبارت دیگر، اگر دشمن بتواند فرکانس رادار، زمانبندی و زاویه دید مناسبی را تنظیم کند، شانس رهگیری افزایش مییابد. سرهنگ دانی دقیقاً همین کار را کرد: رادار خود را روی طول موج پایین کوک کرد و در لحظه آخر، با «رنگآمیزی» هدف، عمل قفل راداری را انجام داد. امروزه سامانههای راداری با فرستندههای چندفرکانسه برای مقابله با هواپیماهای رادارگریز ساخته شدهاند.
دشمنی که از درسهای گذشته سود برد
عملیات نیروی متحد ناتو در ۱۹۹۹ با هدف وادار کردن اسلوبودان میلوشویچ، رئیسجمهور وقت یوگسلاوی، به توقف پاکسازی قومی آلبانیاییها، بوسنیاییها و کرواتها از مناطق کوزوو، بوسنی و هرزگوین و کرواسی آغاز شد. در این کارزار هوایی عظیم، بار دیگر از F-117 برای ضربه زدن به شریانهای حیاتی دشمن استفاده شد. اما سرهنگ دانی و تیمش با رهگیری ارتباطات ناتو و استفاده از گزارشهای دیدهبانان زمینی، موفق شدند مسیر پروازی نایتهاوکها را پیشبینی کنند.
در همان شب بداقبالی، شرایط جوی مانع از پرواز هواپیماهای پشتیبان الکترونیکی مثل EA-6B Prowler شد؛ همان هواپیماهایی که معمولاً وظیفه خاموش کردن رادارهای دشمن را بر عهده داشتند. دانی بعداً اعلام کرد که جاسوسهای مستقر در ایتالیا به او اطلاع داده بودند که آسمان از آن پشتیبانی الکترونیکی خالی است. او هم ریسک کرد و رادار هدفگیری S-125M خود را روشن نمود. به گزارش نشریه «نشنال اینترست»، نایتهاوک به خاطر الگوهای پروازی تکراری و قابل پیشبینی، و همچنین استفاده خلاقانه صربها از رادار باند پایین، در دام افتاد.
روایت دیگری نیز وجود دارد که میگوید در لحظه باز شدن درهای مخزن بمب برای پرتاب، سطح مقطع راداری هواپیما ناگهان افزایش یافت و همین موضوع به رادار دانی اجازه قفل موفق را داد. در لحظه سقوط، زیکو با نیروی جی (G) شدیدی دست و پنجه نرم میکرد تا خود را به وضعیت مناسب برای خروج برساند. پس از باز شدن چتر، او بیسیم نجات خود را روشن کرد و یک پیام اضطراری (Mayday) برای یک فروند KC-135 که در منطقه حضور داشت فرستاد. این کار برخلاف دستورالعملهای مخفیکاری بود، اما جان او را نجات داد.
اشتباهات راهبردی آمریکا و نجات شبانه
در ۲۷ مارس ۱۹۹۹، مسیر پروازی آن «موجود شرور» چندین بار در مأموریتهای قبلی نایتهاوکها تکرار شده بود. این در حالی بود که در جنگ خلیج فارس، قانون طلایی خلبانان این بود که هیچ مسیری را دوبار طی نکنند. این سادهترین نمونه سهلانگاری و اعتماد بیش از حد به فناوری بود که بستر موفقیت تیم پدافندی دانی را فراهم کرد.
زیکو در مزرعهای در جنوب منطقه رومه، نزدیک به همان جادهای که امروز بخشی از بزرگراه اروپایی E70 است، به زمین نشست. او خود را درون یک جوی آب پنهان کرد و در حالی که لرزش انفجارهای بمباران ناتو بر بلگراد را روی پوست خود حس میکرد، ساعاتی را به انتظار گذراند. فاصله او تا لاشه هواپیمایش تقریباً دو کیلومتر بود. نیروهای نظامی یوگسلاوی، پلیس و حتی مردم محلی شعاع چندصد متری اطراف آن آتش و آهن سوخته را جستجو میکردند، اما به او دست نیافتند. حدود هشت ساعت بعد، یک تیم نجات رزمی متشکل از دو هلیکوپتر Sikorsky MH-53 و یک فروند HH-60 Pave Hawk موفق شد زیکو را از چنگ دشمن بیرون بکشد. جالب اینکه به دلیل نوشته شدن نام «کاپیتان کن ‘ویز’ دوئل» روی کابین خلبان، رسانهها در ساعات اولیه هویت خلبان را اشتباه اعلام کرده بودند.
سرنوشت لاشه و درسهای تاریخی
امروزه تکههایی از بدنه این هواپیمای افسانهای در موزه هوانوردی صربستان در بلگراد به نمایش گذاشته شده است. برخی قطعات نیز برای مطالعه و کمک به پیشرفت فناوری پنهانکاری به چین و روسیه فرستاده شدند. خود سرهنگ دانی نیز اگزوز تیتانیومی موتور جت را به عنوان یک یادگاری شخصی نزد خود نگه داشت.
وس اُدانل، یکی از کهنهسربازان ارتش و نیروی هوایی آمریکا، در تحلیلی برای وبسایت Medium نوشت: «اعتماد بیش از حد به فناوری، خطا به بار میآورد.» این جمله شاید بهترین خلاصه برای اهمیت این لحظه تاریخی در تاریخ نیروی هوایی آمریکا و جنگهای هوایی جهان باشد. هنوز مشخص نیست که چه روشها یا فناوریهای جدیدی برای شکست دادن هواپیماهای پنهانکار مدرن به کار گرفته خواهند شد، اما یک چیز قطعی است: آمریکا درسهای عمیق و گرانبهایی از آسمان کوزوو گرفته است.
به عنوان مثال، سامانه «نرو-ام» روسیه که یک سامانه راداری چندباندی است، بنا به ادعای مقامات نظامی این کشور، توانایی کشف جنگندههای پنهانکار غربی را دارد.
تاریخچه اعلام وجود فناوری پنهانکاری
وجود فناوری «پنهانکاری» برای نخستین بار در تاریخ ۲۲ اوت ۱۹۸۰، توسط هارولد براون، وزیر دفاع وقت آمریکا، در یک کنفرانس خبری در پنتاگون رسماً اعلام شد. او در آن روز گفت: «بیتردید، این فناوری با بیاثر کردن سامانههای دفاع هوایی موجود، معادله قدرت نظامی را به طور قابل توجهی تغییر میدهد.» نایتهاوکی که بعدها لقب «موجود خبیث» گرفت، پیش از آنکه در آسمان صربستان ساقط شود، ۳۹ مأموریت رزمی موفق در عملیات طوفان صحرا (جنگ خلیج فارس) انجام داده بود و سرنگونی آن، این توهم را که هواپیماهای پنهانکار شکستناپذیرند، برای همیشه از بین برد.
اگرچه F-117A در سال ۲۰۰۷ رسماً بازنشسته شد، اما هنوز هم برای برخی مأموریتها و تمرینات خاص به کار گرفته میشود. حضور این پرنده در عملیات اخیر سوختگیری هوایی با هواپیمای KC-46 پگاسوس ساخت بوئینگ، گواهی بر ادامه حیات عملیاتی این پیشگام فناوری رادارگریزی است.
مشخصات فنی نایتهاوک از نگاه موزه ملی نیروی هوایی آمریکا
- در وبسایت رسمی موزه ملی نیروی هوایی ایالات متحده، مشخصات این هواپیمای نمادین چنین ثبت شده است:
تسلیحات: حداکثر ۵,۰۰۰ پوند (۲,۲۶۸ کیلوگرم) محموله در محفظه داخلی - پیشرانه: دو موتور جنرال الکتریک F404-F1D2 با رانش ۱۰,۶۰۰ پوند (۴,۸۰۸ کیلوگرم) برای هر کدام
- خدمه: یک خلبان
- حداکثر سرعت کروز: ۶۸۴ مایل بر ساعت (۱,۱۰۱ کیلومتر بر ساعت)
- برد: نامحدود با سوختگیری هوایی
- سقف پرواز: ۴۵,۰۰۰ پا (۱۳,۷۱۶ متر)
- طول بال: ۴۳ فوت و ۴ اینچ (۱۳٫۲ متر)
- طول بدنه: ۶۵ فوت و ۱۱ اینچ (۲۰٫۱ متر)
- ارتفاع: ۱۲ فوت و ۵ اینچ (۳٫۸ متر)
- حداکثر وزن برخاست: ۵۲,۵۰۰ پوند (۲۳,۷۶۹ کیلوگرم)
F-117 علیرغم برتری هواپیماهای رادارگریز نسل جدید مثل F-22 و F-35، همچنان به عنوان یک ابزار ارزشمند برای شبیهسازی تهدیدات پیشرفته مانند موشکهای کروز و تمرین تاکتیکهای دفاعی به کار میرود.
