تحقیقات سیانان نشان میدهد یک کشتی باری روسیه که احتمالاً محمولهای حساس از تجهیزات هستهای را به مقصد کره شمالی حمل میکرد، در شرایطی اسرارآمیز در سواحل اسپانیا غرق شده است. جزئیات کامل این رویداد پیچیده و ابعاد پنهان آن را بخوانید.
رسانه آمریکایی سیانان در گزارشی تازه ادعا کرده که یک فروند کشتی تجاری متعلق به روسیه که احتمالاً دو دستگاه راکتور هستهای ویژه زیردریاییها را با خود جابهجا میکرده و گمان میرفته مقصد نهاییاش کره شمالی بوده، پس از وقوع چندین انفجار در شرایطی مبهم، در فاصله نزدیک به صد کیلومتری کرانههای اسپانیا به زیر آب رفته است.
از زمان غرق شدن این کشتی با نام «اورسا ماژور» در روز ۲۳ دسامبر سال ۲۰۲۴، سرنوشت عجیب آن به یکی از معماهای حلنشده تبدیل شده بود. اما به نوشته سیانان، این حادثه احتمالاً نماد یک اقدام نادر و پرمخاطره از سوی کشورهای غربی برای متوقف کردن ارسال فناوری هستهای روسیه به یکی از نزدیکترین متحدانش، یعنی کره شمالی، بوده است. جالب اینکه حرکت این کشتی فقط دو ماه پس از آن آغاز شد که کره شمالی سربازانش را برای پشتیبانی از حملات روسیه به اوکراین اعزام کرده بود.
افزون بر این، مجموعهای از تحرکات نظامی اخیر در اطراف محل غرقشده این کشتی، بر پیچیدگی ماجرا و ابهام درباره محموله و مقصد آن افزوده است. اطلاعات ثبتشده از پروازهای هوایی نشان میدهد هواپیماهای آمریکایی موسوم به «آشکارساز هستهای» طی یک سال گذشته دو مرتبه بر فراز منطقهای که کشتی در آن غرق شده، به پرواز درآمدهاند. همچنین به گفته یک منبع مطلع از تحقیقات اسپانیا، یک شناور جاسوسی روسیه یک هفته پس از حادثه در آن محل حضور یافته و چهار انفجار دیگر نیز در همان محدوده به ثبت رسیده است.
مقامات اسپانیایی اطلاعات اندکی درباره این ماجرا منتشر کردهاند و تنها پس از اصرار نمایندگان مخالف دولت، در اواخر فوریه بیانیهای کوتاه صادر کردند. در آن بیانیه تأیید شده که ناخدای روس کشتی به بازرسان گفته بوده «قطعاتی مربوط به دو راکتور هستهای مشابه آنچه در زیردریاییها استفاده میشود» را حمل میکرده و خودش هم مطمئن نبوده که آیا این تجهیزات حاوی سوخت هستهای بودهاند یا خیر.
هنوز مشخص نیست چه عواملی دقیقاً باعث غرق شدن این کشتی در آبهای مدیترانه شده است. بر پایه تحقیقات اسپانیا و اظهارات یک منبع آگاه، ممکن است نوع خاصی از اژدر برای ایجاد سوراخ در بدنه کشتی به کار رفته باشد. این رویداد در واپسین هفتههای ریاستجمهوری جو بایدن روی داد؛ زمانی که روسیه در میدان نبرد اوکراین دست بالا را داشت و آمریکا تمایل چندانی برای تنشزایی مستقیم با مسکو از خود نشان نمیداد.
کشتی «اورسا ماژور» که با نام «اسپارتا ۳» هم شناخته میشود و پیشتر در عملیاتهای نظامی روسیه در سوریه حضور داشت، در دوم دسامبر در بندری در خلیج فنلاند پهلو گرفت و سپس به بخش کانتینری بندر سنپترزبورگ منتقل شد. اسناد رسمی مقصد نهایی این کشتی را ولادیووستوک در شرق دور روسیه اعلام کرده بودند و هنگام خروج از بندر در یازدهم دسامبر، دو «درب فلزی بزرگ»، ۱۲۹ کانتینر خالی و دو جرثقیل بزرگ را حمل میکرد.
در اکتبر همان سال، شرکت مالک کشتی که با دولت روسیه مرتبط است، اعلام کرده بود شناورهایش مجوز جابهجایی مواد هستهای را دریافت کردهاند. تصاویر تایملپس بررسیشده توسط سیانان نشان میدهد کانتینرها درون بدنه کشتی قرار داده شده بودند و فضای خالی زیر محل قرارگیری «دربهای بزرگ فلزی» باقی مانده بود.
این کشتی در مسیر خود از کنار سواحل فرانسه عبور کرد و سپس به گفته نیروی دریایی پرتغال، هواپیماها و شناورهای این کشور آن را در آبهای خود رصد کردند. دو کشتی نظامی روسیه نیز این شناور را اسکورت میکردند. صبح ۲۲ دسامبر، نیروی دریایی پرتغال تعقیب کشتی را متوقف کرد.
حدود چهار ساعت بعد، کشتی در آبهای اسپانیا سرعتش را به شدت کاهش داد و نیروهای امداد اسپانیا از طریق بیسیم با آن تماس گرفتند تا وضعیت احتمالی اضطراری را بررسی کنند. اما خدمه پاسخ دادند که همه چیز عادی است.
با این حال، حدود ۲۴ ساعت بعد، کشتی ناگهان از مسیر خود منحرف شد و در ساعت نزدیک به ظهر روز ۲۳ دسامبر پیام استغاثه فرستاد. بر اساس تحقیقات، سه انفجار در سمت راست بدنه و نزدیک موتورخانه رخ داده بود که باعث مرگ دو نفر از خدمه شد. این انفجارها کشتی را به یک سمت کج کرد و از حرکت باز ایستاد؛ صحنهای که در ویدیوهای منتشرشده در فضای مجازی هم قابل مشاهده است.
۱۴ خدمه باقیمانده با قایق نجات تخلیه شدند و بعداً توسط یک شناور امدادی اسپانیایی نجات پیدا کردند. اوایل شب، یک شناور نظامی اسپانیا به محل رسید، اما حدود نیم ساعت بعد یکی از کشتیهای جنگی روسیه که اورسا ماژور را همراهی میکرد، به شناورهای اطراف دستور داد حداقل سه کیلومتر فاصله بگیرند و سپس خواستار تحویل فوری خدمه نجاتیافته شد.
مقامات امداد دریایی اسپانیا تأکید کردند که عملیات جستوجو باید ادامه پیدا کند و یک بالگرد برای بررسی احتمال وجود بازماندگان به محل فرستادند. به ادعای سیانان، بررسی ویدیوها نشان میدهد یکی از نیروهای امداد سعی میکند وارد موتورخانه شود اما متوجه میشود در آن کاملاً بسته و مهر و موم شده است.
به گفته منبع آگاه از تحقیقات، کشتی در آن زمان وضعیت باثباتی داشت و انتظار نمیرفت به زودی غرق شود. اما ساعت نزدیک به ۱۰ شب، کشتی روسی چندین منور قرمز بر فراز محل حادثه شلیک کرد و پس از آن چهار انفجار دیگر رخ داد. شبکه لرزهنگاری اسپانیا تأیید کرده که در همان زمان و محدوده، چهار سیگنال لرزهای مشابه ثبت شده که الگوی آنها شبیه انفجار مینهای زیرآبی بوده است.
طبق تحقیقات اسپانیا، تا ساعت ۱۱:۱۰ شب گزارش شد که اورسا ماژور کاملاً غرق شده است.
۱۴ خدمه روس به بندر کارتاخنا منتقل شدند و در آنجا پلیس و بازرسان اسپانیایی از آنها بازجویی کردند. بر اساس بیانیه دولت اسپانیا، ناخدای روس به دلیل نگرانی برای امنیت خود حاضر به صحبت درباره محموله احتمالی نبود.
او در نهایت تحت فشار اعتراف کرد اقلامی که در فهرست بار به عنوان «درب فلزی» ثبت شده بودند، در واقع «قطعات دو راکتور هستهای مشابه راکتورهای زیردریایی» بودهاند. همچنین به گفته او، احتمالاً این تجهیزات سوخت هستهای نداشتهاند.
منبع آگاه از تحقیقات گفت ناخدای روس معتقد بوده قرار بوده مسیر کشتی به سمت بندر راسون در کره شمالی تغییر کند تا دو راکتور به آنجا تحویل داده شوند.
تحقیقات اسپانیا همچنین به این نکته پرداخته که چرا روسیه برای انتقال دو جرثقیل، صدها کانتینر خالی و دو درب فلزی بزرگ از یک بندر روسی به بندری دیگر، مسیر طولانی دریایی به دور دنیا را انتخاب کرده؛ در حالی که شبکه ریلی گستردهای در اختیار دارد. در این تحقیقات احتمال داده شده جرثقیلها برای کمک به تخلیه محموله حساس در بندر راسون داخل کشتی قرار داده شده بودند.
چند روز بعد، خدمه کشتی به روسیه بازگردانده شدند. سیانان با فردی که مشخصاتش با ناخدای روس مطابقت داشت تماس گرفت، اما او هرگونه ارتباط با اورسا ماژور را رد کرد و گفت بازنشسته شده است.
چهار روز پس از غرق شدن، شرکت مالک کشتی این حادثه را «یک حمله تروریستی هدفمند» خواند و اعلام کرد سه انفجار در کشتی رخ داده بود. به گفته این شرکت، سوراخی به ابعاد ۵۰ در ۵۰ سانتیمتر در بدنه کشتی پیدا شده بود که فلز آسیبدیده آن به سمت داخل خم شده بود و عرشه کشتی پر از ترکش بود.
یک هفته بعد، به گفته منبع آگاه، ارتش روسیه دوباره به محل حادثه بازگشت. یک کشتی تحقیقاتی روسی به مدت پنج روز بالای لاشه اورسا ماژور مستقر شد. این منبع میگوید پس از حضور این کشتی، چهار انفجار دیگر نیز ثبت شد که احتمالاً بقایای کشتی در بستر دریا را هدف قرار داده بودند.
دادههای رهگیری دریایی نشان میدهد آن کشتی روسی در ژانویه سال گذشته نیز در آن منطقه حضور داشته و سپس به مصر و الجزیره رفته است.
برخی جزئیات تحقیقات اسپانیا درباره این حادثه نخستینبار در دسامبر توسط یک روزنامه محلی منتشر شد و همین موضوع سوالات زیادی را از سوی نمایندگان مخالف دولت در اسپانیا به دنبال داشت. یکی از نمایندگان پارلمان اسپانیا به سیانان گفت: وقتی کسی اطلاعاتی را که میخواهید شفاف و کامل ارائه نمیکند، حداقل میتوان شک کرد که چیزی را پنهان میکند.
دولت اسپانیا در بیانیه خود اعلام کرد بقایای اورسا ماژور در عمق حدود دو و نیم کیلومتری دریای مدیترانه قرار دارد و بازیابی جعبه سیاه کشتی از چنین عمقی «بدون منابع فنی گسترده و ریسک بالا ممکن نیست.» با این حال، برخی کارشناسان این پرسش را مطرح کردهاند که اگر هیچ ماده رادیواکتیوی در کشتی وجود نداشته، چرا دولت چنین عملیاتی را بیش از حد خطرناک میداند.
نماینده پارلمان اسپانیا که سابقه فرماندهی کشتیهای تجاری را هم دارد، در گفتوگو با سیانان نسبت به این موضوع ابراز تردید کرد و گفت: امروزه جعبههای سیاه معمولاً پس از حادثه روی سطح آب شناور میشوند و سیستم موقعیتیاب دارند تا پیدا شوند. به نظر او کسی جعبه سیاه را در اختیار دارد، اما مشخص نیست اسپانیا آن را پیدا کرده یا خود روسها.
ارتش آمریکا نیز توجه ویژهای به این منطقه داشته است. از زمان غرق شدن اورسا ماژور تاکنون، دو بار هواپیمای بسیار پیشرفته و کمیاب موسوم به «ردیاب هستهای» که در نبراسکا مستقر است، بر فراز محل حادثه پرواز کرده است؛ یک بار در آگوست سال گذشته و بار دیگر در فوریه امسال.
سخنگوی پایگاه هوایی آفوت در نبراسکا تأیید کرد مأموریت این هواپیماها معمولاً «جمعآوری و تحلیل بقایای هستهای» است. او افزود نمیتواند جزئیات بیشتری درباره مسیر دقیق پرواز، نتایج مأموریت یا هماهنگیهای انجامشده با شرکای دیگر ارائه کند.
هنوز مشخص نیست این دو پرواز بسیار پرهزینه و محرمانه که معمولاً برای شناسایی فعالیتهای هستهای در قطب شمال روسیه یا اطراف ایران استفاده میشوند، توانستهاند نشانهای از آلودگی هستهای در محل لاشه کشتی پیدا کنند یا نه. دولت اسپانیا نیز تاکنون هیچ نشانهای مبنی بر نگرانی از آلودگی رادیواکتیوی در سواحل جنوبی این کشور ارائه نکرده است.
ادعای اینکه کره شمالی مقصد احتمالی دو راکتور موجود در کشتی بوده، پس از آن مطرح شد که حکومت کره شمالی در دسامبر سال ۲۰۲۵ تصاویری از نخستین زیردریایی هستهای خود را منتشر کرد. در این تصاویر که کیم جونگ اون با لبخند در کنار زیردریایی دیده میشود، تنها بدنه بسته زیردریایی نمایش داده شده و هیچ مدرکی دال بر وجود یک راکتور هستهای فعال در داخل آن دیده نمیشود.
یک تحلیلگر ارشد سامانههای دریایی گفت اگر این راکتورها نو بوده باشند، بعید است حاوی سوخت هستهای بوده باشند. او توضیح داد: اگر این راکتورها از زیردریاییهای از رده خارجشده جدا شده باشند، رادیواکتیو خواهند بود، هرچند طبیعتاً نه به اندازه زمانی که کاملاً با سوخت پر شده باشند.
به گفته او، هرگونه تصمیم روسیه برای انتقال چنین فناوری به کره شمالی «بهسادگی گرفته نمیشود و فقط میان متحدان بسیار نزدیک اتفاق میافتد.» اگر این موضوع صحت داشته باشد «اقدامی بسیار بزرگ از سوی مسکو» خواهد بود و «بسیار نگرانکننده، بهویژه برای کره جنوبی» است.
تحقیقات اسپانیا، به ادعای سیانان، به جایگاه کره شمالی به عنوان متحد راهبردی روسیه اشاره میکند و توضیح میدهد پیونگیانگ آشکارا از مسکو خواسته بود دانش فنی هستهای خود را در اختیارش قرار دهد. به احتمال زیاد، این درخواستها پس از اعزام دستکم ۱۰ هزار نیروی کره شمالی به روسیه در اکتبر ۲۰۲۴ افزایش یافته است.
در این تحقیقات آمده که احتمالاً راکتورهای حملشده از مدل VM-4SG بودهاند؛ مدلی که معمولاً در زیردریاییهای هستهای بالستیک کلاس دلتا ۴ روسیه استفاده میشود، هرچند شواهد محدودی برای این ادعا ارائه شده است.
سیانان همچنین تصاویر ماهوارهای بهدست آورده که کشتی اورسا ماژور را در چهارم دسامبر ۲۰۲۴ در انتهای شرقی بندر اوست-لوگا در خلیج فنلاند نشان میدهد. ویدیوهای تایملپس منتشرشده توسط شرکت مالک کشتی نیز بارگیری کانتینرها و جرثقیلها را در همان محل نشان میدهد.
پس از غرق شدن کشتی، یک روزنامه روسی گزارش داد اورسا ماژور در حال حمل جرثقیلهای بندری و دریچههایی بوده که برای پوشاندن راکتورهای هستهای یک یخشکن جدید در حال ساخت در ولادیووستوک طراحی شده بودند. با این حال، این گزارش هیچ اشارهای به دو شیء سفیدرنگ موجود در کشتی نکرد.
تحقیقات اسپانیا همچنین به ضربه اولیهای پرداخته که باعث انحراف مسیر و کج شدن کشتی شده بود. طبق گفته منبع آگاه، ناخدای روس به بازرسان گفته در ۲۲ دسامبر، زمانی که کشتی ناگهان سرعتش کم شد، هیچ صدای برخورد یا انفجاری نشنیده است. تنها ۲۴ ساعت بعد بود که سه انفجار نزدیک موتورخانه رخ داد و دو خدمه کشته شدند؛ اجسادی که هرگز پیدا نشد.
تحقیقات اسپانیا احتمال داده سوراخ ۵۰ در ۵۰ سانتیمتری بدنه کشتی توسط اژدر فوقسریع «باراکودا» ایجاد شده باشد؛ نوعی اژدر دارای قدرت ابرحفرهزایی که گفته میشود تنها آمریکا، چند کشور عضو ناتو، روسیه و ایران به آن دسترسی دارند. این اژدر با ایجاد حباب هوا در جلوی خود، اصطکاک آب را کاهش میدهد و میتواند با سرعت بسیار بالا بدنه هدف را سوراخ کند.
منبع آگاه از تحقیقات به سیانان گفته است استفاده از چنین سلاحی با اندازه سوراخ ایجادشده در بدنه اورسا ماژور همخوانی دارد و میتواند توضیح دهد چرا کشتی در ۲۲ دسامبر بدون صدای انفجار ناگهان کند شده بود.
با این حال، برخی کارشناسان دیگر با این فرضیه موافق نیستند. یکی از تحلیلگران میگوید در این حادثه، احتمال استفاده از مین چسبان دریایی منطقیتر است. به نظر او با یک انفجار شکلدهیشده روبهرو هستیم که توسط فرد یا وسیلهای به بدنه کشتی متصل شده است.
سیانان مدعی است که مالکان روس کشتی، همچنین ارتشهای روسیه، اسپانیا و بریتانیا به درخواست این رسانه برای اظهار نظر پاسخ ندادند. پنتاگون نیز از اظهارنظر خودداری کرد.
چندین مقام اطلاعاتی و امنیتی غربی که سیانان با آنها گفتوگو کرده، این حادثه را «عجیب» توصیف کردهاند یا گفتهاند برخی نتیجهگیریهای تحقیقات اسپانیا «دور از ذهن» است؛ اما هیچکدام توضیح جایگزین و قانعکنندهای درباره انفجارهای اولیه یا واکنش شدید روسیه به حادثه ارائه نکردهاند.
اسرار محموله این کشتی و نحوه غرق شدن آن همچنان در کف دریای مدیترانه مدفون مانده است.
