شب گذشته، تنها چند دقیقه مانده به آغاز برنامه زنده عادل فردوسیپور، وبسایت و اپلیکیشن فوتبال ۳۶۰ از دسترس خارج شد. این رویداد که با گمانهزنیهایی درباره فیلتر شدن همراه بود، تاکنون هیچ توضیح رسمی و شفافی نداشته است. اما فراتر از این ماجرا، یک پرسش اقتصادی مهم مطرح میشود: وقتی یک کسبوکار اینترنتی بدون اطلاع قبلی از دسترس خارج شود، اقتصاد چه پیامی دریافت میکند؟
اقتصاددانها میگویند رشد اقتصادی پیش از آنکه به نفت، کارخانه یا فناوری وابسته باشد، به یک احساس وابسته است: احساس امنیت. امنیت اینکه اگر سالها برای ساختن یک کسبوکار زحمت کشیدی، فردا صبح هنوز مالک آن باشی. حقوق مالکیت فقط سند خانه یا زمین نیست؛ برند، وبسایت، اپلیکیشن، دادههای کاربران، قراردادهای تجاری و حتی اعتبار یک رسانه، همه بخشی از دارایی یک بنگاه اقتصادی هستند. داگلاس نورث، اقتصاددان برنده نوبل، حقوق مالکیت را یکی از مهمترین نهادهایی میداند که هزینه سرمایهگذاری را کاهش میدهد و امکان رشد اقتصادی را فراهم میکند. هرچه این حقوق قابلپیشبینیتر باشد، سرمایهگذاری بیشتر میشود و هرچه نامطمئنتر باشد، سرمایه عقب مینشیند. بانک جهانی نیز در گزارشهای حکمرانی خود بارها تأکید کرده که قابلیت پیشبینی مقررات و حفاظت از حقوق مالکیت، از مهمترین عوامل جذب سرمایه و رشد بخش خصوصی است.
مسئله فقط یک سایت نیست. فرض کنید یک کارخانه ۱۰۰ نفر کارگر دارد و یک روز صبح، در کارخانه باز نمیشود و هیچکس هم توضیح نمیدهد چرا. ممکن است فردا باز شود؛ ممکن است هرگز باز نشود. در چنین شرایطی، فقط همان کارخانه آسیب نمیبیند؛ سرمایهگذار بعدی با خودش میگوید: «اگر برای من هم چنین اتفاقی بیفتد چه؟» شاید بزرگترین آسیبی که چنین اتفاقهایی به اقتصاد میزنند، این پیام باشد: «ممکن است همهچیز را بسازی؛ اما هیچ تضمینی نیست که فردا همانجا باشد.»
در اقتصاد، سرمایه از ریسک نمیترسد، از ابهام میترسد. سرمایهگذار میتواند با مالیات بالا، نرخ بهره بالا و حتی رکود کنار بیاید؛ اما با محیطی که قواعدش قابلپیشبینی نیست، بهسختی کنار میآید. شاید به همین دلیل است که اقتصاددانها میگویند مهمترین سرمایه هر کشور، نه نفت است و نه معدن؛ اعتماد به قواعد بازی است. اکنون این سوال مطرح است که آیا فردوسیپور از خط قرمزی رد شد و قواعد بازی را رعایت نکرد؟ یا رعایت کرد و قواعد بازی وسط بازی تغییر کرد؟ نمیتوان سوت شروع یک بازی را زد و قواعد را وسط آن بدون اطلاع قبلی تغییر داد.