مصطفی مهرآیین، جامعه‌شناس و پژوهشگر علوم اجتماعی، پس از سال‌ها فعالیت دانشگاهی و طرح دیدگاه‌های انتقادی، برای اجرای حکم پنج سال حبس بازداشت شد. او پیش‌تر به دلیل اتهام‌های مرتبط با امنیت کشور، فعالیت تبلیغی علیه نظام و اهانت به رهبری به مجموع هشت سال حبس محکوم شده بود که پنج سال آن قابل اجراست.
مصطفی مهرآیین روز شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵ بازداشت و برای اجرای حکم به زندان منتقل شد. خبر بازداشت این جامعه‌شناس از طریق صفحه اینستاگرام و کانال تلگرامی منتسب به او منتشر شد. برخی رسانه‌ها نیز گزارش داده‌اند که او به زندان اوین انتقال یافته است.
پرونده قضایی مهرآیین در پی انتشار نامه‌های سرگشاده و بیان مواضع انتقادی درباره سیاست‌های حکومت شکل گرفت. شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب تهران به ریاست ابوالقاسم صلواتی، در آذر ۱۴۰۴ او را به اتهام «اجتماع و تبانی به قصد ارتکاب جرم علیه امنیت کشور» به پنج سال حبس، به اتهام «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به یک سال حبس و بابت «توهین به رهبری» به دو سال حبس محکوم کرد.
این احکام در دی‌ماه همان سال از سوی دادگاه تجدیدنظر استان تهران تأیید شد. دادگاه علاوه بر مجازات زندان، محدودیت‌های دیگری نیز برای او در نظر گرفت. بر این اساس، مهرآیین به مدت دو سال از فعالیت در فضای مجازی و رسانه‌ها، عضویت در گروه‌های سیاسی و اجتماعی و خروج از کشور محروم شد.
بیوگرافی مصطفی مهرآیین؛ از تحصیل تا فعالیت دانشگاهی
مصطفی مهرآیین در پنجم شهریور ۱۳۵۳ در بندر دیر استان بوشهر به دنیا آمد. او تحصیلات دانشگاهی خود را با رشته مترجمی زبان انگلیسی آغاز کرد و در سال ۱۳۷۶ مدرک کارشناسی این رشته را از دانشگاه علامه طباطبایی گرفت.
مهرآیین پس از پایان دوره کارشناسی، مسیر تحصیلی خود را به علوم اجتماعی تغییر داد. او در سال ۱۳۷۹ مدرک کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی را از دانشگاه تربیت مدرس دریافت کرد و تحصیلاتش را در همین دانشگاه ادامه داد.
او در سال ۱۳۸۶ موفق به دریافت مدرک دکتری جامعه‌شناسی با گرایش جامعه‌شناسی فرهنگ از دانشگاه تربیت مدرس شد. محور اصلی مطالعات او در این دوره، مسائل فرهنگی، تحولات اجتماعی و رابطه میان فرهنگ و قدرت در جامعه ایران بود.
مهرآیین پس از پایان تحصیلات، در مراکز آموزشی و پژوهشی مختلف به تدریس و تحقیق پرداخت. دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات و شماری از مؤسسات پژوهشی حوزه جامعه‌شناسی از جمله مراکزی هستند که نام آن‌ها در سوابق فعالیت او دیده می‌شود. حوزه‌های اصلی فعالیت علمی او شامل جامعه‌شناسی فرهنگ، مسائل اجتماعی معاصر و تحلیل انتقادی پدیده‌های اجتماعی بوده است.
تأسیس مؤسسه مطالعاتی «رخداد تازه»
مصطفی مهرآیین در سال ۱۳۹۰ مدیریت مؤسسه مطالعاتی «رخداد تازه» را بر عهده گرفت. این مؤسسه با مشارکت گروهی از استادان جامعه‌شناسی، از جمله دکتر محمد فاضلی و دکتر محمد رضایی، شکل گرفت.
هدف از راه‌اندازی رخداد تازه، فراهم کردن بستری برای مطالعه و پژوهش در پنج حوزه جامعه‌شناسی، تاریخ، فلسفه، الهیات و هنر بود. برگزارکنندگان همچنین برنامه‌هایی مانند سمینارها، کلاس‌های آموزشی و کارگاه‌های تخصصی را در زمینه‌های گوناگون این رشته‌ها در دستور کار قرار دادند.
این مجموعه تا سال ۱۳۹۳ ده‌ها دوره، کلاس، سمینار و کارگاه آموزشی برگزار کرد. موضوعات برنامه‌ها طیف گسترده‌ای از علوم اجتماعی، فلسفه، تاریخ و ادبیات را در بر می‌گرفت و استادان و پژوهشگران شناخته‌شده‌ای در آن‌ها حضور داشتند.
از جمله مدرس‌های این مؤسسه می‌توان به سعید لیلاز، مصطفی ملکیان، بیژن عبدالکریمی، عباس مخبر، محمد ضیمران، احسان شریعتی، علی باباچاهی، محمد شمس لنگرودی، مقصود فراستخواه و سید هاشم آقاجری اشاره کرد.
فعالیت مؤسسه رخداد تازه در سال ۱۳۹۳ متوقف شد. طبق توضیح مدیران آن، مشکلات اقتصادی و فراهم نبودن شرایط اجتماعی مناسب برای ادامه برگزاری این دوره‌ها، از دلایل پایان کار مجموعه بود.
مناظره تلویزیونی و افزایش شهرت عمومی
اگرچه مصطفی مهرآیین سال‌ها در حوزه دانشگاهی و رسانه‌ای فعالیت داشت، حضور او در یک مناظره تلویزیونی در بهمن ۱۴۰۲ باعث شد نامش بیش از گذشته در میان افکار عمومی مطرح شود.
این برنامه از شبکه یک سیما پخش شد و در چارچوب مباحث مرتبط با انتخابات دوازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی شکل گرفت. طرف دیگر مناظره، مهدی جمشیدی، کارشناس صداوسیما و از چهره‌های شناخته‌شده جریان اصولگرا بود.
اظهارات صریح مهرآیین درباره نحوه مواجهه حکومت با جامعه و طرح پرسش‌هایی درباره برخی پرونده‌ها و رویدادهای حساس، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی پیدا کرد. بخش‌هایی از این گفت‌وگو به دلیل لحن انتقادی و پرسش‌های مستقیم او مورد توجه قرار گرفت و برنامه را به یکی از مناظره‌های بحث‌برانگیز آن دوره تبدیل کرد.
مهرآیین چند ماه بعد نیز با انتشار دو نامه خطاب به رهبری بار دیگر به موضوعی مورد توجه رسانه‌ها تبدیل شد. او در فروردین ۱۴۰۴ این نامه‌ها را منتشر کرد و پس از انتشار نامه نخست، از احضار خود به شعبه ۹ دادسرای فرهنگ و رسانه خبر داد.
جزئیات احضار و اجرای حکم زندان
موضوع اجرای حکم زندان مصطفی مهرآیین پیش از بازداشت مهرماه ۱۴۰۵ نیز مطرح شده بود. او در بهمن ۱۴۰۴ اعلام کرد که برای اجرای حکم به دادسرای زندان اوین احضار شده است.
مهرآیین روز چهارشنبه ۱۵ بهمن تصویری از احضاریه صادرشده از سوی شعبه اول اجرای احکام کیفری دادسرای ناحیه ۳۳ تهران منتشر کرد. در این ابلاغیه از او خواسته شده بود حداکثر ظرف سه روز پس از ابلاغ، برای اجرای حکم خود را معرفی کند.
بر اساس رأی دادگاه، اتهام‌های مطرح‌شده علیه او شامل اجتماع و تبانی علیه امنیت کشور، فعالیت تبلیغی علیه نظام و اهانت به رهبر جمهوری اسلامی بود. مجازات‌های تعیین‌شده برای این اتهام‌ها به‌ترتیب پنج سال، یک سال و دو سال حبس بود. با اعمال مقررات مربوط به تعدد جرم و اجرای مجازات اشد، پنج سال حبس برای اجرا در نظر گرفته شد.
محدودیت‌های تکمیلی نیز بخشی از حکم صادرشده علیه مهرآیین بود. طبق این حکم، او به مدت دو سال اجازه فعالیت در فضای مجازی و رسانه‌ها و عضویت در احزاب و گروه‌های سیاسی و اجتماعی را ندارد و از خروج از کشور نیز محروم شده است.
در نهایت، خبر بازداشت او برای اجرای حکم در روز شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد. برخی گزارش‌ها از انتقال او به زندان اوین حکایت دارند.
کتاب‌ها و آثار مصطفی مهرآیین
مصطفی مهرآیین علاوه بر تدریس و پژوهش، در زمینه تألیف و ترجمه کتاب‌های مرتبط با جامعه‌شناسی، فرهنگ، اندیشه و هنر نیز فعالیت داشته است. آثار او موضوعاتی مانند تحولات فکری در جهان اسلام، جامعه‌شناسی معرفت، سینمای ایران و رابطه میان قدرت و فرهنگ را بررسی می‌کنند.
کتاب‌های ترجمه‌شده
- «انقلاب ایران؛ ریشه‌های بحران و ناآرامی»، نوشته مهران کامروا، منتشرشده از سوی انتشارات کرگدن.
- «جامعه‌شناسی فرهنگ: نظریه‌ای درباره رابطه ظریف و پیچیده اندیشه و ساختار اجتماعی»، نوشته روبرت وسنو، انتشارات کرگدن.
- «شرایط تولید اندیشه: جامعه‌شناسی تاریخی تحولات فکری در جهان اسلام»، نوشته منصور معدل و چارلز کارزمن، انتشارات کرگدن.
کتاب‌های تألیفی
- «داستان زندگی و تولید اندیشه: تبیین جامعه‌شناختی ظهور گفتمان چندآوایه مدرنیسم اسلامی در ایران معاصر».
- «نظریه‌های جامعه‌شناسی معرفت، مدلی تازه برای تبیین تولید گفتمان‌های فرهنگی ـ هنری در کشورهای مسلمان».
- «کتاب‌شناسی مطالعه تحولات فکر دینی در جهان اسلام در عصر مدرن: یک دسته‌بندی بنیادی».
- «شرایط تولید هنر: ریشه‌های ظهور سینمای نئورئالیستی ـ انتقادی در ایران (۱۳۶۸ تا ۱۳۸۴)»، با همکاری زهرا افتخاری.
- «قدرت و متن: نقش سینمای ایدئولوژیک دهه شصت در تثبیت قدرت جمهوری اسلامی».
- «جامعه‌شناسی تبلیغات تجاری؛ پیوند تبلیغات تجاری با شرایط ساختاری و گفتمانی ایران دوره جنگ»، با همکاری حوریه نوری.
فعالیت‌های علمی و تألیفی مصطفی مهرآیین عمدتاً بر تحلیل رابطه میان فرهنگ، ساختارهای اجتماعی، اندیشه و قدرت متمرکز بوده است. او در کنار فعالیت دانشگاهی و پژوهشی، به دلیل مواضع انتقادی و حضور در رسانه‌ها نیز شناخته می‌شود؛ مسیری که در سال‌های اخیر با پرونده قضایی و اجرای حکم زندان او همراه شده است.
