مدیریت دیابت تنها به خرید دارو محدود نمی‌شود. هزینه نوار تست قند خون، تجهیزات پایش و تزریق، آزمایش‌های پزشکی و مراجعه به پزشک نیز بخشی از مخارجی هستند که افراد مبتلا به این بیماری باید در برنامه مراقبتی خود در نظر بگیرند. میزان این هزینه‌ها برای همه یکسان نیست و به نوع دیابت، روش درمان و نیازهای پزشکی هر فرد بستگی دارد.
برخی بیماران به انسولین و وسایل تزریق آن نیاز دارند، در حالی که گروهی دیگر با داروهای خوراکی و آزمایش‌های منظم بیماری خود را کنترل می‌کنند. همچنین، افرادی که باید قند خون خود را به‌طور مکرر اندازه‌گیری کنند، ممکن است هزینه بیشتری برای تهیه تجهیزات مصرفی بپردازند.
به همین دلیل، بررسی هزینه مدیریت دیابت با توجه به قیمت یک دارو یا وسیله مشخص، تصویر کاملی از مخارج بیماران ارائه نمی‌دهد. بخش مهمی از این هزینه‌ها به‌صورت مستمر تکرار می‌شوند و مجموع آن‌ها در طول ماه و سال می‌تواند رقم قابل‌توجهی ایجاد کند.
مهم‌ترین هزینه‌های مراقبت از بیماران دیابتی کدام‌اند؟
برای ارزیابی هزینه‌های کنترل دیابت، باید مجموعه کالاها و خدماتی را در نظر گرفت که بیمار در طول درمان به آن‌ها نیاز دارد. این مجموعه را می‌توان سبد هزینه مدیریت دیابت نامید؛ سبدی که ترکیب آن با توجه به شرایط هر بیمار تغییر می‌کند.
مهم‌ترین بخش‌های این سبد عبارت‌اند از:
- داروهای خوراکی یا انسولین تجویزشده برای کنترل بیماری
- تجهیزات تزریق، از جمله سرنگ و سایر وسایل موردنیاز
- دستگاه اندازه‌گیری قند خون و اقلام مصرفی مرتبط با آن
- نوار تست قند خون و لانست
- آزمایش‌های دوره‌ای، از جمله آزمایش HbA1c
- ویزیت پزشک و سایر خدمات پزشکی موردنیاز
برای مثال، بیماری که مرتب قند خون خود را اندازه‌گیری می‌کند، علاوه بر هزینه دارو باید خرید نوار تست و لانست را نیز در نظر بگیرد. آزمایش‌های دوره‌ای و مراجعه به پزشک هم ممکن است در بازه‌های زمانی مشخص به این مخارج اضافه شوند.
نکته مهم این است که تکرار خرید یک محصول، حتی اگر هزینه هر بار تهیه آن چندان زیاد نباشد، می‌تواند در مجموع هزینه ماهانه یا سالانه را افزایش دهد. بنابراین، نمی‌توان یک رقم ثابت را به‌عنوان هزینه مدیریت دیابت برای تمام بیماران در نظر گرفت.
چگونه هزینه‌های کوچک به مخارج قابل‌توجه تبدیل می‌شوند؟
یکی از عواملی که بر هزینه نهایی مراقبت از دیابت تأثیر می‌گذارد، دفعات خرید اقلام مصرفی است. هرچه میزان استفاده از تجهیزات بیشتر باشد، هزینه تهیه مجدد آن‌ها نیز افزایش پیدا می‌کند.
برای نمونه، در شهریور ۱۴۰۵ قیمت یک بسته ۵۰ عددی نوار تست قند خون در یکی از فروشگاه‌های تجهیزات پزشکی ۳۲۵ هزار تومان ثبت شده بود. اگر فردی در طول یک ماه به دو بسته از این محصول نیاز داشته باشد، هزینه خرید نوار تست او به حدود ۶۵۰ هزار تومان می‌رسد.
البته این محاسبه صرفاً یک مثال برای توضیح نحوه انباشته شدن هزینه‌هاست. میزان مصرف نوار تست در همه بیماران یکسان نیست و به برنامه مراقبتی و نیازهای هر فرد بستگی دارد.
در کنار قیمت محصولات، پوشش بیمه‌ای نیز نقش مهمی در تعیین مبلغ پرداختی بیمار دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی بیمه سلامت، برای نوار تست قند خون، ماهانه ۱۰۰ عدد تا سقف ۱۴۰ هزار تومان تحت پوشش قرار می‌گیرد.
این موضوع نشان می‌دهد که قیمت درج‌شده روی محصول لزوماً با هزینه‌ای که در نهایت از جیب بیمار پرداخت می‌شود، برابر نیست. میزان تعهد بیمه و شرایط استفاده از آن نیز باید در محاسبات لحاظ شود.
در عین حال، اگر قیمت محصول از سقف تعهد بیمه بیشتر باشد، ممکن است بخشی از مخارج همچنان بر عهده بیمار باقی بماند. از طرف دیگر، میزان پوشش برای داروها، تجهیزات و خدمات مختلف می‌تواند متفاوت باشد.
در نتیجه، برای برآورد دقیق هزینه مراقبت از دیابت باید قیمت اقلام موردنیاز، میزان مصرف، دفعات خرید و سهم پرداختی بیمه را در کنار یکدیگر بررسی کرد. نوع درمان و شدت نیاز به پایش پزشکی نیز در این محاسبه تأثیرگذار است.
افزایش قیمت یک محصول مصرفی به‌تنهایی نمی‌تواند نشان‌دهنده میزان تغییر هزینه کل مدیریت دیابت باشد. برای دستیابی به تصویری دقیق‌تر، باید تمام اجزای سبد هزینه و سهم هرکدام از مخارج بیمار را بررسی کرد.
دسترسی به تجهیزات پایش؛ چالشی فراتر از قیمت دارو
هزینه‌های مراقبت از دیابت فقط به بازار دارو محدود نیست. دسترسی به تجهیزات موردنیاز برای اندازه‌گیری قند خون و مقرون‌به‌صرفه بودن آن‌ها نیز از موضوعات مهم در مدیریت این بیماری به شمار می‌رود.
سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال ۲۰۲۵ خود درباره فناوری‌های موردنیاز برای مدیریت دیابت، مجموعه‌ای از تجهیزات ضروری را بررسی کرده است. دستگاه‌های اندازه‌گیری قند خون، نوار تست، لانست، سرنگ و تجهیزات سنجش HbA1c از جمله مواردی هستند که در این گزارش مورد توجه قرار گرفته‌اند. اهمیت دسترسی مناسب و توانایی مالی بیماران برای تهیه این تجهیزات نیز از محورهای مطرح‌شده در آن است.
همچنین، پژوهشی از Ewen و همکاران که در سال ۲۰۲۵ در نشریه BMJ Public Health منتشر شد، وضعیت دسترسی و مقرون‌به‌صرفه بودن تجهیزات پایش قند خون را در شش کشور با درآمد پایین و متوسط بررسی کرد. این کشورها شامل فیجی، اندونزی، قرقیزستان، مالی، پرو و ویتنام بودند.
یافته‌های این پژوهش نشان داد که وضعیت تأمین تجهیزات در کشورهای مورد بررسی تفاوت چشمگیری داشت. در مراکز دولتی، موجودی دستگاه‌های اندازه‌گیری قند خون هنگام انجام مطالعه بین صفر تا ۵۷ درصد بود. این دامنه برای نوارهای تست قند خون نیز بین صفر تا ۵۳ درصد گزارش شد.
چنین تفاوت‌هایی نشان می‌دهد که نیاز بیمار به تجهیزات لزوماً به معنای دسترسی آسان به آن‌ها نیست. محل عرضه و نوع مرکز ارائه‌دهنده خدمات نیز می‌تواند بر امکان تهیه وسایل موردنیاز تأثیر بگذارد.
هزینه تهیه تجهیزات پیشرفته‌تر نیز در برخی از کشورهای بررسی‌شده برای افراد کم‌درآمد قابل‌توجه بود. بر اساس نتایج این مطالعه، هزینه یک ماه سنسورهای پایش مداوم قند خون در بعضی کشورها با دستمزد ۱۵ تا ۶۵ روز کاری برابری می‌کرد.
پژوهشگران همچنین دریافتند که در تمام موارد بررسی‌شده، نوارهای تست قند خون بیشترین سهم را در هزینه ماهانه خودپایش قند خون به خود اختصاص می‌دادند. این یافته اهمیت هزینه اقلام مصرفی را در کنار قیمت دستگاه‌های اندازه‌گیری نشان می‌دهد.
هزینه پایش قند خون در مقایسه با انسولین
یکی دیگر از بخش‌های قابل‌توجه این پژوهش، مقایسه هزینه خودپایش قند خون با هزینه درمان با انسولین بود.
محققان با استفاده از قیمت‌های میانه و با فرض پنج نوبت پایش قند خون در روز، هزینه تجهیزات موردنیاز برای خودپایش را با هزینه درمان از طریق ویال انسولین انسانی و سرنگ مقایسه کردند.
نتایج نشان داد که در کشورهای مورد مطالعه، هزینه خودپایش قند خون از هزینه درمان با ویال انسولین انسانی و سرنگ بیشتر بود. با این حال، این نتیجه درباره انسولین‌های آنالوگ قلمی به شکل یکسان صدق نمی‌کرد.
البته باید توجه داشت که این یافته‌ها به همان شش کشور مورد بررسی مربوط می‌شوند و نمی‌توان آن‌ها را مستقیماً به شرایط ایران تعمیم داد. تفاوت قیمت‌ها، نظام بیمه‌ای، سطح درآمد و شیوه تأمین تجهیزات می‌تواند نتایج را در کشورهای دیگر تغییر دهد.
با وجود این محدودیت، نتایج مطالعه نشان می‌دهد که برای ارزیابی هزینه مدیریت دیابت، توجه به قیمت دارو به‌تنهایی کافی نیست. هزینه تجهیزات پایش و اقلام مصرفی نیز می‌تواند بخش مهمی از مخارج بیماران را تشکیل دهد.
چرا باید مجموع هزینه‌های مدیریت دیابت را بررسی کرد؟
هزینه مراقبت از دیابت از مجموعه‌ای از پرداخت‌های متفاوت تشکیل می‌شود. دارو، تجهیزات تزریق و پایش، آزمایش‌های دوره‌ای، ویزیت پزشک و سایر خدمات پزشکی هرکدام سهمی در هزینه نهایی دارند. تکرار این مخارج در طول زمان می‌تواند فشار مالی قابل‌توجهی بر برخی بیماران و خانواده‌های آن‌ها وارد کند.
در این میان، پوشش بیمه‌ای نیز اهمیت زیادی دارد. بیمه می‌تواند بخشی از هزینه‌ها را کاهش دهد، اما میزان تعهد آن برای همه کالاها و خدمات یکسان نیست. در مواردی که قیمت محصول یا خدمت از سقف پوشش بیمه بیشتر باشد، بیمار باید مابه‌التفاوت را پرداخت کند.
بنابراین، بررسی هزینه واقعی مدیریت دیابت مستلزم در نظر گرفتن تمام اجزای سبد مراقبتی، میزان مصرف هر محصول، دفعات مراجعه به مراکز درمانی و سهم پرداخت از جیب است.
در نهایت، افزایش هزینه‌های مراقبت ممکن است ادامه منظم برنامه درمانی و پایش بیماری را برای بعضی افراد دشوارتر کند. به همین دلیل، دسترسی به دارو و تجهیزات ضروری، در کنار پوشش بیمه‌ای متناسب با نیاز بیماران، از عوامل مهم در مدیریت پایدار دیابت محسوب می‌شود.
