کره جنوبی با تحویل نخستین جنگنده تولید انبوه KF-21 Boramae وارد مرحله تازه‌ای از نوسازی نیروی هوایی خود شده است؛ برنامه‌ای که هم جایگزینی هواپیماهای فرسوده دوران جنگ سرد را دنبال می‌کند و هم به دنبال تبدیل این جنگنده به محصولی صادراتی است.
کره جنوبی برای نوسازی نیروی هوایی خود با فشار فزاینده‌ای روبه‌روست. سرعت پیشرفت فناوری‌های نظامی در آسیا و سایر مناطق جهان باعث شده جنگنده‌های قدیمی این کشور بیش از گذشته از رده خارج به نظر برسند. در همین حال، رقابت برای خرید جنگنده بومی KF-21 Boramae نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ هواپیمایی که قرار است نقش مهمی در آینده صنعت هوافضای نظامی کره جنوبی ایفا کند.
نیروی هوایی جمهوری کره در ماه سپتامبر نخستین فروند KF-21 را از شرکت Korea Aerospace Industries یا KAI تحویل گرفت؛ رویدادی که روزنامه Korea Herald نیز به آن پرداخت. با وجود این پیشرفت، کشورهای رقیب و متحدان سئول از هم‌اکنون روی توسعه جنگنده‌های نسل ششم کار می‌کنند و این موضوع، ضرورت ارتقای مداوم Boramae را افزایش داده است.
شرکت KAI برای حفظ توان رقابتی این جنگنده در نبردهای آینده، طرح ارتقای KF-21EX Block III را مطرح کرده است. این نسخه قرار است از مواد پیشرفته‌تر جاذب امواج راداری، محفظه‌های داخلی تسلیحات با قابلیت‌های بیشتر و موتوری قدرتمندتر بهره ببرد. استفاده از موتور بومی می‌تواند وابستگی کره جنوبی به آمریکا در زمینه تأمین موتور برای صادرات را کاهش دهد؛ هرچند براساس برنامه فعلی توسعه و آزمایش‌های زمینی، این موتور تا سال ۲۰۴۰ نخستین پرواز خود را تجربه نخواهد کرد.
نیروی هوایی کره جنوبی نمی‌تواند تا آن زمان برای تکمیل ناوگان ۱۲۰ فروندی KF-21 منتظر بماند. به همین دلیل، این کشور احتمالاً به ترکیبی از جنگنده‌های مختلف متکی خواهد بود. اگرچه KF-21 در مقایسه با هواپیماهای جدیدی مانند F-35 Lightning II ساخت لاکهید مارتین و پلتفرم‌های نسل آینده قرار می‌گیرد، اما حتی نسخه فعلی آن نیز از نظر فناوری و عملکرد، پیشرفت بزرگی نسبت به جنگنده‌هایی محسوب می‌شود که قرار است جایگزینشان شود؛ یعنی F-4 Phantom II و F-5 Tiger II که حدود پنج تا شش دهه سابقه خدمت دارند.
جنگنده بومی کره جنوبی چرا دیر به ناوگان رسید؟
تولید جنگنده بومی KF-21 سرانجام آغاز شده است، اما ورود آن به ناوگان عملیاتی برای جلوگیری از ایجاد فاصله در توان دفاع هوایی کره جنوبی با تأخیر همراه بوده است. شرکت KAI در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ نخستین فروند تولید انبوه Boramae را به‌طور رسمی به نیروی هوایی این کشور تحویل داد.
با این حال، F-4 Phantomهایی که KF-21 برای جایگزینی آن‌ها طراحی شده بود، بیش از دو سال پیش بازنشسته شدند. از سوی دیگر، قرار است جنگنده‌های باقی‌مانده خانواده F-5 نیز تا سال ۲۰۲۷ از خدمت خارج شوند.
نیروی هوایی کره جنوبی نخستین F-4Eهای خود را در سپتامبر ۱۹۷۷ دریافت کرد و در طول پنج دهه فعالیت این خانواده، مجموعاً ۹۴ فروند از آن‌ها را به خدمت گرفت. آخرین F-4Eهای عملیاتی در ۷ ژوئن ۲۰۲۴ رسماً بازنشسته شدند؛ پایان دوره‌ای که در آن این خانواده جنگنده سابقه‌ای چشمگیر از ۵۵ سال خدمت مستمر در کره جنوبی به ثبت رسانده بود. هواپیماهایی که آخرین مأموریت‌ها را انجام دادند نیز حدود ۴۵ سال در خدمت فعال بودند.
سابقه حضور F-5 در نیروی هوایی کره جنوبی حتی به سال‌های دورتری بازمی‌گردد. نخستین نمونه‌های F-5A/B Freedom Fighter در سال ۱۹۶۵ وارد این کشور شدند و از اواسط دهه ۱۹۷۰، مدل‌های پیشرفته‌تر F-5E/F Tiger II نیز به ناوگان پیوستند. جدیدترین اعضای این خانواده، جنگنده‌هایی هستند که تحت لیسانس در داخل کره جنوبی ساخته شدند و با نام KF-5E/F Jegong-ho شناخته می‌شوند. این هواپیماها به دهه ۱۹۸۰ تعلق دارند.
در حال حاضر، حدود ۵۰ فروند از نسخه‌های عملیاتی F-5 همچنان در نیروی هوایی کره جنوبی پرواز می‌کنند. عمر این هواپیماها بین ۴۰ تا ۶۱ سال است. بنابراین، تا زمانی که KF-21 به‌طور کامل جای آن‌ها را بگیرد، کره جنوبی بخش بزرگی از عمر عملیاتی قابل‌تصور این جنگنده‌های نسل سوم را پشت سر خواهد گذاشت.
فرسودگی سازه‌ها و نزدیک‌شدن سامانه‌های پشتیبانی و تعمیرات به پایان عمر مفیدشان، فشار بیشتری برای بازنشستگی این هواپیماها ایجاد کرده است. به همین دلیل، ژنرال سون سوک‌راک، رئیس ستاد نیروی هوایی کره جنوبی، زمان خروج F-5ها از خدمت را از سال ۲۰۳۰ به پایان سال ۲۰۲۷ تغییر داد.
KF-21 چه برتری‌هایی نسبت به جنگنده‌های قدیمی دارد؟
جایگزینی F-4 Phantom II و F-5 Tiger II با KF-21 Boramae و نسخه پنهان‌کار احتمالی آن، KF-21EX Block III، به معنای عبور از چند نسل فناوری نظامی است. جنگنده‌های قدیمی از رادارهای مکانیکی با فناوری بسیار قدیمی استفاده می‌کنند؛ سامانه‌هایی که توانایی محدودتری در حفظ رهگیری اهداف دارند.
در مقابل، KF-21 استاندارد به رادار آرایه فازی فعال الکترونیکی مجهز است. این رادار می‌تواند ده‌ها تهدید را در فاصله‌های زیاد شناسایی و ردیابی کند. چنین قابلیتی به خلبانان اجازه می‌دهد از تسلیحات پیشرفته‌ای مانند موشک Meteor بهره بگیرند و توانایی خود را در نبردهای فراتر از میدان دید افزایش دهند.
طراحی بدنه نیز یکی از مزیت‌های مهم Boramae به شمار می‌رود. شکل‌های زاویه‌دار و ویژگی‌های کاهش سطح مقطع راداری باعث می‌شوند این هواپیما در مقایسه با جنگنده‌های قدیمی، امواج راداری کمتری بازتاب دهد. در مقابل، طراحی نسل‌های پیشین آن‌ها را به اهداف آسان‌تری برای سامانه‌های راداری دشمن تبدیل می‌کند.
دو موتور مدرن KF-21 نیز در مقایسه با پیشرانه‌های قدیمی‌تر، مصرف سوخت کمتری دارند. ترکیب این ویژگی‌ها به نیروی هوایی جمهوری کره امکان می‌دهد از پلتفرمی جدید برای گشت‌زنی در منطقه اقیانوس آرام استفاده کند و توان بازدارندگی خود را در برابر رقبایی مانند جمهوری خلق چین افزایش دهد.
نسخه Block III چگونه پنهان‌کارتر می‌شود؟
در صورت اجرای برنامه ارتقای KF-21EX Block III، این جنگنده به سطح بالاتری از پنهان‌کاری دست پیدا خواهد کرد. مهم‌ترین تغییر طراحی در این نسخه، اضافه‌شدن محفظه داخلی تسلیحات است.
در جنگنده‌های متعارف، موشک‌ها و سایر تسلیحات معمولاً زیر بال‌ها یا در نقاط اتصال بیرونی نصب می‌شوند. این تجهیزات می‌توانند بازتاب راداری هواپیما را افزایش دهند. در نسخه Block III، قرار است تسلیحات به‌طور کامل در محفظه‌ای در بخش زیرین بدنه جای بگیرند تا از دید رادار پنهان بمانند. این تغییر می‌تواند سطح مقطع راداری هواپیما را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد و شانس موفقیت آن را در مأموریت‌های نفوذ به حریم هوایی دشمن افزایش دهد.
ارتقای دیگری که برای این نسخه در نظر گرفته شده، استفاده از رایانه دیجیتال پیشرفته‌تر برای مدیریت نبرد است. سامانه‌های اویونیکی جدید می‌توانند داده‌های دریافتی از حسگرهای مختلف را با یکدیگر ترکیب کنند و تصویری یکپارچه از وضعیت میدان نبرد در اختیار خلبان قرار دهند. این فرایند، آگاهی موقعیتی را افزایش می‌دهد و به تصمیم‌گیری سریع‌تر کمک می‌کند.
این فناوری‌ها همچنین می‌توانند زمینه هدایت گروه‌هایی از پهپادهای رزمی خودمختار با عنوان Collaborative Combat Aircraft را فراهم کنند. این پهپادها که گاهی «بال‌های وفادار» نامیده می‌شوند، قادرند پیش از جنگنده اصلی وارد مناطق پرخطر شوند، اطلاعات جمع‌آوری کنند یا برای مختل‌کردن سامانه‌های دفاعی دشمن به کار گرفته شوند؛ درحالی‌که KF-21 همچنان خارج از برد تهدیدها باقی مانده است.
مجموع این قابلیت‌ها می‌تواند Boramae را به جنگنده‌ای قدرتمند در رده نسل ۴.۵ تبدیل کند؛ هواپیمایی که از نظر برخی توانمندی‌ها با رقبایی مانند F-15EX ساخت بوئینگ، Eurofighter Typhoon در نسخه Tranche 5 و Dassault Rafale F4 رقابت می‌کند.
این پیشرفت می‌تواند توان رزمی نیروی هوایی کره جنوبی را به شکل محسوسی تغییر دهد. با این حال، در زمان تحویل نخستین هواپیما، هنوز ۱۱۹ فروند از سفارش ۱۲۰ فروندی باقی مانده بود.
قیمت KF-21 چقدر است و هزینه واقعی آن به کجا می‌رسد؟
قیمت جنگنده KF-21 Boramae با توجه به نسخه و بلوک تولیدی آن تفاوت دارد. براساس ارقام رسمی مطرح‌شده، هر فروند از نسخه اولیه Block I که برای مأموریت‌های برتری هوایی طراحی شده، حدود ۸۳ میلیون دلار قیمت دارد.
نسخه چندمنظوره Block II با هزینه‌ای در حدود ۱۱۲ میلیون دلار برای هر فروند عرضه می‌شود. این مدل از نرم‌افزارهای پیشرفته‌تر، ارتقای رادار و نقاط اتصال لازم برای حمل تسلیحات سنگین و دقیق هوا به زمین بهره می‌برد.
البته قیمت اعلام‌شده لزوماً تمام هزینه آماده‌سازی یک جنگنده برای عملیات رزمی را پوشش نمی‌دهد. موتورهای F414 ساخت جنرال الکتریک به‌تنهایی حدود ۱۱.۲۵ میلیون دلار هزینه دارند و باید هزینه سامانه راداری آرایه فازی فعال الکترونیکی بومی‌سازی‌شده را نیز در نظر گرفت. با محاسبه این موارد، هزینه واقع‌بینانه یک فروند Block II در برآورد ارائه‌شده حدود ۹۴ تا ۱۱۲ میلیون دلار است.
قیمت نسخه‌های صادراتی می‌تواند از این هم بیشتر باشد؛ زیرا خریداران خارجی معمولاً به آموزش خلبانان، زیرساخت تعمیر و نگهداری، تأمین قطعات یدکی و بسته‌های تسلیحاتی نیز نیاز دارند. برای نمونه، پیشنهاد فروش نخستین محموله ۱۶ فروندی از نسخه Block II به اندونزی حدود ۲ میلیارد دلار ارزش‌گذاری شده بود. این رقم به‌طور میانگین معادل ۱۲۵ میلیون دلار برای هر جنگنده است.
جدیدترین مدل‌های Eurofighter Typhoon و Dassault Rafale نیز در محدوده قیمتی مشابهی قرار دارند. با این حال، بهای KF-21 از برخی جنگنده‌های پیشرفته دیگر بیشتر است. در مقایسه ارائه‌شده، قیمت F-15EX حدود ۹۵ میلیون دلار و قیمت تقریبی F-35A نزدیک به ۸۵ میلیون دلار عنوان شده است؛ بنابراین، Boramae لزوماً گزینه ارزان‌تری نسبت به تمام رقبای خود محسوب نمی‌شود.
چرا صادرات برای آینده KF-21 اهمیت دارد؟
یکی از عوامل افزایش هزینه KF-21، تصمیم اداره برنامه اکتساب دفاعی کره جنوبی (DAPA) برای محدودکردن سفارش اولیه نسخه Block I به تنها ۴۰ فروند بود. بررسی‌های رسمی این نهاد نشان می‌دهند هزینه تولید نسخه Block II نزدیک به ۳۰ درصد افزایش یافته است.
بخشی از این افزایش به هزینه‌های ثابت اولیه مربوط می‌شود؛ از جمله تجهیز کارخانه‌ها و راه‌اندازی خطوط مونتاژ. وقتی این هزینه‌ها میان تعداد محدودی از هواپیماها تقسیم شوند، سهم هر فروند افزایش پیدا می‌کند.
در تبلیغات اولیه، KF-21 به‌عنوان جایگزینی ارزان‌تر برای جنگنده‌های پیشرفته‌ای مانند F-35 معرفی می‌شد و قیمت هدف آن حدود ۷۰ میلیون دلار بود. DAPA قصد داشت تولید را در چند مرحله پیش ببرد تا عملکرد رادارها و موشک‌های جدید را در طول زمان ارزیابی کند.
با این حال، شرایط اقتصادی نیز از زمان آغاز برنامه تغییر کرده است. اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی، تورم در صنایع دفاعی و کاهش تدریجی ارزش وون کره جنوبی از عواملی هستند که هزینه‌های پروژه را تحت فشار قرار داده‌اند.
اندونزی که در مقطعی یکی از محتمل‌ترین مشتریان KF-21 به شمار می‌رفت، پس از توافق برای تبدیل‌شدن به نخستین مشتری جنگنده نسل پنجم Kaan ترکیه، از خرید Boramae فاصله گرفت. این اتفاق در شرایطی رخ داد که اندونزی به‌عنوان شریک پروژه، به تعهدات مالی مورد توافق خود عمل نکرده بود؛ مسئله‌ای که پشتوانه مالی برنامه را تضعیف کرد.
در حال حاضر، KF-21 برای عقد قرارداد در بازارهایی مانند فیلیپین و پرو با رقابت سختی روبه‌روست. این جنگنده باید خریداران را به انتخاب خود در برابر هواپیماهای غربی باسابقه‌ای مانند F-16 Block 70 ساخت لاکهید مارتین و Gripen E شرکت سوئدی Saab متقاعد کند.
کدام کشورها ممکن است KF-21 را بخرند؟
شرکت KAI تلاش می‌کند Boramae را به‌عنوان گزینه‌ای راهبردی برای کشورهایی معرفی کند که به دنبال نوسازی ناوگان جنگنده‌های خود هستند. این هواپیما می‌تواند برای کشورهایی که خواهان جنگنده‌ای پیشرفته هستند، اما گزینه‌های موجود را از نظر هزینه یا شرایط خرید مناسب نمی‌دانند، جذاب باشد.
امارات متحده عربی یکی از مشتریان بالقوه مهم این برنامه است و در حال بررسی طرحی برای خرید حداکثر ۱۰۰ فروند هواپیماست. پس از امضای تفاهم‌نامه در ژانویه ۲۰۲۳، دو کشور توافق‌نامه‌ای چارچوبی امضا کردند تا امکان همکاری در توسعه گونه‌ای از KF-21، تولید مشترک در امارات و صادرات این جنگنده به کشورهای دیگر را بررسی کنند.
فیلیپین نیز به‌طور جدی خرید این جنگنده را بررسی می‌کند. نیروی هوایی این کشور پیش‌تر جنگنده‌های سبک FA-50 کره جنوبی را به ناوگان خود اضافه کرده بود. اکنون در چارچوب تلاش برای گسترش توان رزمی، خرید احتمالی ۱۲ تا ۲۴ فروند KF-21 مطرح شده است. این برنامه می‌تواند یکی از مهم‌ترین خریدهای هواپیماهای رزمی فیلیپین در سال‌های اخیر باشد.
مالزی نیز Boramae را در چارچوب برنامه جنگنده چندمنظوره نسل بعدی خود ارزیابی می‌کند. نیروی هوایی سلطنتی مالزی باید برای جایگزینی جنگنده‌های قدیمی‌تر Su-30 Flanker روسی و F/A-18 Hornet برنامه‌ریزی کند. در همین راستا، خرید حداکثر ۳۰ فروند KF-21 یکی از گزینه‌های مورد بررسی این کشور است.
KAI همچنین با وجود شکست توافق همکاری مشترک با اندونزی، تلاش برای فروش جنگنده به این کشور را کنار نگذاشته است. همچنان این احتمال وجود دارد که جاکارتا به‌جای مشارکت در توسعه، تعدادی از نسخه‌های صادراتی KF-21 را به‌صورت مستقیم خریداری کند.
در نهایت، نیروی هوایی جمهوری کره نخستین مشتری و بهره‌بردار عملیاتی Boramae خواهد بود. عملکرد این جنگنده در مأموریت‌های واقعی و میزان موفقیت آن در جایگزینی هواپیماهای قدیمی، نقش مهمی در آینده صادراتش خواهد داشت. اگر KF-21 بتواند توانایی‌های وعده‌داده‌شده را در عمل اثبات کند، احتمال دارد کشورهای بیشتری برای نوسازی ناوگان خود به سراغ جنگنده بومی کره جنوبی بروند.
