دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، پس از اعلام نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای ۲۰۲۶ و از دست رفتن اکثریت جمهوری‌خواهان در مجلس سنا و مجلس نمایندگان، دموکرات‌ها را به استفاده از حق وتو تهدید کرد. در این انتخابات که روز سه‌شنبه برگزار شد، دموکرات‌ها توانستند اکثریت هر دو مجلس کنگره را به دست آورند.
ترامپ پیش‌تر هشدار داده بود که مصوبات کنگره تحت کنترل دموکرات‌ها را امضا نخواهد کرد و آن‌ها را وتو می‌کند. او حتی گفته بود ممکن است به «آقای وتو» تبدیل شود. رئیس‌جمهور آمریکا در واکنش به نتایج انتخابات، تصویری از یک کلاه بیسبال قرمز با عبارت «وتو» را در شبکه اجتماعی تروث سوشال منتشر کرد.
حق وتوی رئیس‌جمهور آمریکا چگونه عمل می‌کند؟
اگرچه اصطلاح «وتو» به‌صورت مستقیم در قانون اساسی ایالات متحده به کار نرفته است، اختیار رئیس‌جمهور برای مخالفت با مصوبات کنگره و خودداری از امضای آن‌ها در این قانون به‌روشنی تعریف شده است.
طبق بند دوم از بخش هفتم اصل اول قانون اساسی آمریکا، هر طرحی که به تصویب مجلس نمایندگان و سنا برسد، باید پیش از تبدیل شدن به قانون برای رئیس‌جمهور ارسال شود. اگر رئیس‌جمهور با محتوای آن موافق باشد، مصوبه را امضا می‌کند. در غیر این صورت، می‌تواند آن را همراه با دلایل مخالفت خود به مجلسی بازگرداند که طرح ابتدا در آن مطرح شده است.
مجلس دریافت‌کننده باید دلایل رئیس‌جمهور را در سوابق رسمی ثبت کند و درباره مصوبه دوباره تصمیم بگیرد. اگر دوسوم اعضایی که در رأی‌گیری شرکت می‌کنند با تصویب مجدد طرح موافقت کنند، مصوبه برای بررسی به مجلس دیگر فرستاده می‌شود.
چنانچه مجلس دوم نیز با رأی مثبت دوسوم اعضای شرکت‌کننده، مصوبه را تأیید کند، طرح بدون نیاز به امضای رئیس‌جمهور به قانون تبدیل خواهد شد. بنابراین، مخالفت رئیس‌جمهور لزوماً به معنای متوقف شدن همیشگی یک مصوبه نیست و کنگره می‌تواند با کسب آرای لازم، وتوی او را کنار بزند.
چرا رئیس‌جمهور آمریکا از حق وتو برخوردار است؟
تدوین‌کنندگان قانون اساسی آمریکا اختیار وتو را برای جلوگیری از تمرکز بیش از اندازه قدرت در دست قوه مقننه در نظر گرفتند. این سازوکار یکی از نمونه‌های مهم اجرای اصل تفکیک قوا در نظام سیاسی ایالات متحده محسوب می‌شود.
قانون اساسی آمریکا قدرت سیاسی را میان سه قوه مجریه، مقننه و قضائیه تقسیم کرده است. همچنین با ایجاد سازوکارهایی برای نظارت و کنترل متقابل این قوا، تلاش می‌کند مانع سوءاستفاده از اختیارات قانونی شود.
حق وتو به رئیس‌جمهور اجازه می‌دهد مصوبات کنگره را پیش از تبدیل شدن به قانون بررسی کند و در صورت تشخیص مغایرت با قانون اساسی، ناعادلانه بودن یا نامناسب بودن آن‌ها، با اجرای مصوبه مخالفت کند. در مقابل، کنگره نیز این اختیار را دارد که با رأی دوسوم اعضای هر دو مجلس، وتوی رئیس‌جمهور را لغو کند.
به این ترتیب، هیچ‌یک از دو قوه مجریه و مقننه نمی‌توانند بدون محدودیت درباره سرنوشت قوانین تصمیم بگیرند. اختیار وتو و امکان لغو آن، دو ابزار مکمل برای حفظ توازن قدرت در ساختار سیاسی آمریکا هستند.
یکی از نمونه‌های تاریخی استفاده از این اختیار به سال ۱۹۷۳ مربوط می‌شود. در آن زمان، ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، مصوبه S. 518 را وتو کرد. این طرح با هدف حذف دو سمت مدیریتی در دفتر مدیریت و بودجه ایالات متحده تدوین شده بود.
نیکسون در پیام وتوی خود به اصل تفکیک قوا استناد کرد و مدعی شد که مصوبه مذکور اختیارات قوه مجریه را نقض می‌کند. استدلال او این بود که برکناری مقام‌های اجرایی در حوزه اختیارات انحصاری رئیس‌جمهور قرار دارد و کنگره نباید در این زمینه مداخله کند.
انواع حق وتوی رئیس‌جمهور آمریکا
بخش هفتم اصل اول قانون اساسی ایالات متحده، اختیار مخالفت با مصوبات کنگره را در اختیار رئیس‌جمهور قرار داده است. بر اساس این مقررات، رئیس‌جمهور پس از دریافت یک مصوبه ۱۰ روز، بدون احتساب یکشنبه‌ها، فرصت دارد درباره آن تصمیم بگیرد.
اگر رئیس‌جمهور در این بازه زمانی اقدامی نکند، مصوبه به‌طور خودکار به قانون تبدیل می‌شود؛ البته به شرط آنکه تعطیلی کنگره مانع بازگرداندن آن نشده باشد.
اختیار وتوی رئیس‌جمهور آمریکا به دو شکل اصلی اجرا می‌شود: وتوی عادی (Regular Veto) و وتوی جیبی (Pocket Veto).
وتوی عادی (Regular Veto)
وتوی عادی نوعی مخالفت رسمی رئیس‌جمهور با مصوبه کنگره است که امکان لغو آن از طریق رأی‌گیری مجدد وجود دارد.
در این روش، رئیس‌جمهور باید ظرف ۱۰ روز مصوبه را بدون امضا به مجلسی بازگرداند که طرح برای نخستین بار در آن مطرح شده است. او معمولاً دلایل مخالفت خود را نیز در قالب یادداشت یا پیامی رسمی همراه مصوبه ارسال می‌کند. این پیام در آمریکا با عنوان «پیام وتو» شناخته می‌شود.
کنگره می‌تواند با کسب رأی موافق دوسوم اعضای شرکت‌کننده در هر یک از دو مجلس، تصمیم رئیس‌جمهور را لغو کند.
جورج واشنگتن نخستین رئیس‌جمهور آمریکا بود که در تاریخ ۵ آوریل ۱۷۹۲ از وتوی عادی استفاده کرد. نخستین بار نیز کنگره در تاریخ ۳ مارس ۱۸۴۵ موفق شد وتوی یک رئیس‌جمهور را کنار بزند. در آن زمان، نمایندگان و سناتورها توانستند مخالفت جان تایلر با مصوبه S. 66 را لغو کنند.
وتوی جیبی (Pocket Veto)
وتوی جیبی برخلاف وتوی عادی، نوعی وتوی قطعی محسوب می‌شود که کنگره نمی‌تواند آن را با رأی‌گیری مجدد لغو کند.
این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که رئیس‌جمهور مصوبه‌ای را امضا نمی‌کند و در همان بازه ۱۰ روزه، کنگره به شکلی تعطیل می‌شود که امکان بازگرداندن مصوبه به آن وجود ندارد. در چنین شرایطی، طرح به قانون تبدیل نخواهد شد.
مبنای قانونی این اختیار نیز در بخش هفتم اصل اول قانون اساسی آمریکا قرار دارد. طبق این مقررات، اگر تعطیلی کنگره مانع بازگرداندن مصوبه شود، رئیس‌جمهور می‌تواند بدون امضای آن، از تبدیل شدن طرح به قانون جلوگیری کند.
استفاده از وتوی جیبی در دوره‌های مختلف تاریخ آمریکا اختلاف‌هایی میان رئیس‌جمهور و کنگره ایجاد کرده است. بخش مهمی از این اختلاف‌ها به تفسیر عبارت «تعطیلی کنگره» مربوط می‌شود.
برخی رؤسای جمهور تلاش کرده‌اند از این اختیار در تعطیلات میان جلسات یا فاصله میان دوره‌های کاری کنگره استفاده کنند. با این حال، قانون‌گذاران با چنین برداشتی مخالفت کرده‌اند.
کنگره با استناد به آرای دادگاه‌ها در دوران معاصر معتقد است که رئیس‌جمهور تنها زمانی می‌تواند از وتوی جیبی استفاده کند که دوره کاری کنگره به‌طور رسمی پایان یافته باشد و زمان مشخصی نیز برای بازگشت آن تعیین نشده باشد.
جیمز مدیسون نخستین رئیس‌جمهور آمریکا بود که در سال ۱۸۱۲ از وتوی جیبی استفاده کرد.
کنگره آمریکا چگونه می‌تواند وتوی رئیس‌جمهور را لغو کند؟
وتوی رئیس‌جمهور آمریکا به معنای پایان قطعی روند قانون‌گذاری نیست. اگر رئیس‌جمهور مصوبه‌ای را که پیش‌تر به تصویب مجلس نمایندگان و سنا رسیده است وتو کند، کنگره همچنان می‌تواند با طی کردن یک روند مشخص آن را به قانون تبدیل کند.
برای این کار، کسب اکثریت ساده کافی نیست و هر دو مجلس باید بار دیگر با رأی مثبت دوسوم اعضای شرکت‌کننده، مصوبه را تأیید کنند. در صورت تحقق این شرط، مخالفت رئیس‌جمهور دیگر مانع اجرایی شدن قانون نخواهد بود.
بر اساس بند هفتم اصل اول قانون اساسی آمریکا، رئیس‌جمهور هنگام بازگرداندن مصوبه باید دلایل مخالفت خود را نیز اعلام کند. مجلس دریافت‌کننده این دلایل را در سوابق رسمی ثبت می‌کند و سپس می‌تواند درباره تصویب دوباره طرح رأی‌گیری کند.
برای لغو وتو، دست‌کم دوسوم اعضایی که در رأی‌گیری هر مجلس شرکت می‌کنند باید به مصوبه رأی مثبت بدهند. این رأی‌گیری باید به‌صورت رسمی انجام شود و آرای نمایندگان نیز در سوابق کنگره ثبت شود. همچنین حضور تعداد کافی از اعضا برای تشکیل حد نصاب قانونی ضروری است.
مجلس نمایندگان آمریکا چگونه وتوی رئیس‌جمهور را لغو می‌کند؟
بررسی مصوبات وتوشده در مجلس نمایندگان معمولاً با اولویت بالایی انجام می‌شود. پس از دریافت پیام رئیس‌جمهور، مجلس می‌تواند در مدت کوتاهی روند بررسی مجدد طرح را آغاز کند.
زمانی که پیام وتو به مجلس نمایندگان می‌رسد، رئیس مجلس آن را در جلسه رسمی مطرح می‌کند. سپس محتوای پیام قرائت و در سوابق رسمی ثبت می‌شود. برای آغاز بررسی مجدد مصوبه نیز لازم نیست یکی از نمایندگان درخواست جداگانه‌ای ارائه کند.
با این حال، نمایندگان این امکان را دارند که پیشنهاد دهند بررسی طرح به روز دیگری موکول شود یا برای رسیدگی بیشتر به کمیته تخصصی مربوطه ارجاع داده شود.
بحث درباره لغو وتو معمولاً طبق قاعده‌ای انجام می‌شود که یک ساعت برای بررسی موضوع در نظر می‌گیرد. در عمل، رئیس کمیته مسئول رسیدگی به طرح مدیریت این زمان را بر عهده دارد. معمولاً ۳۰ دقیقه از این فرصت نیز به ارشدترین عضو حزب اقلیت در همان کمیته اختصاص پیدا می‌کند.
پس از پایان مذاکرات، مجلس می‌تواند با رأی اکثریت به بحث خاتمه دهد و رأی‌گیری درباره لغو وتوی رئیس‌جمهور را آغاز کند.
برای کنار گذاشتن وتو، دست‌کم دوسوم نمایندگان شرکت‌کننده در رأی‌گیری باید به تصویب دوباره مصوبه رأی مثبت بدهند. این فرایند از طریق سامانه الکترونیکی انجام می‌شود تا رأی هر نماینده به‌صورت رسمی ثبت شود.
نتیجه رأی‌گیری درباره لغو وتو در مجلس نمایندگان قطعی است و برخلاف بسیاری از رأی‌گیری‌های دیگر، امکان درخواست تجدیدنظر درباره آن وجود ندارد.
اگر نمایندگان نتوانند آرای لازم را به دست آورند، نتیجه به سنا اطلاع داده می‌شود. اما اگر رأی‌گیری موفقیت‌آمیز باشد و مصوبه در ابتدا از مجلس نمایندگان ارائه شده باشد، طرح برای بررسی نهایی به سنا فرستاده خواهد شد.
در مقابل، اگر مصوبه ابتدا در سنا تصویب شده باشد و سناتورها پیش‌تر وتوی رئیس‌جمهور را لغو کرده باشند، رأی موافق دوسوم نمایندگان مجلس نمایندگان آخرین مرحله خواهد بود. در این شرایط، مصوبه مستقیماً به قانون تبدیل می‌شود.
کدام مجلس ابتدا درباره لغو وتو رأی می‌دهد؟
ترتیب بررسی مصوبه وتوشده به مجلسی بستگی دارد که طرح ابتدا در آن ارائه شده است. اگر یک مصوبه از مجلس نمایندگان آغاز شده باشد، همین مجلس باید نخست درباره لغو وتو تصمیم بگیرد. در صورتی که طرح ابتدا در سنا مطرح شده باشد، سناتورها پیش از نمایندگان درباره آن رأی خواهند داد.
اگر مجلس نخست بتواند حمایت دوسوم اعضای شرکت‌کننده را به دست آورد، مصوبه برای بررسی مجدد به مجلس دوم ارسال می‌شود. در صورتی که مجلس دوم نیز با همین میزان حمایت به تصویب دوباره طرح رأی دهد، وتوی رئیس‌جمهور لغو خواهد شد و مصوبه به قانون تبدیل می‌شود.
اما اگر مجلس نخست نتواند آرای لازم را کسب کند، روند لغو وتو در همان مرحله متوقف می‌شود و مجلس دوم دیگر فرصتی برای رأی‌گیری درباره آن نخواهد داشت.
قانون اساسی آمریکا دو مجلس را ملزم نکرده است که در همه موارد درباره لغو وتوی رئیس‌جمهور رأی‌گیری کنند. آن‌ها می‌توانند مصوبه را برای بررسی بیشتر به کمیته‌های تخصصی ارجاع دهند یا تصمیم‌گیری درباره آن را به زمان دیگری موکول کنند.
اگر تا پایان دوره فعالیت کنگره، تصمیمی برای تصویب دوباره مصوبه گرفته نشود، طرح از دستور کار خارج خواهد شد.
سنا برای لغو وتوی رئیس‌جمهور به چند رأی نیاز دارد؟
در سنای آمریکا نیز مانند مجلس نمایندگان، برای لغو وتوی رئیس‌جمهور باید دوسوم سناتورهای شرکت‌کننده در رأی‌گیری با تصویب دوباره مصوبه موافقت کنند.
بنابراین، اگر تمام ۱۰۰ سناتور در رأی‌گیری حضور داشته باشند و رأی بدهند، دست‌کم ۶۷ رأی مثبت برای لغو وتو لازم است. البته این تعداد در همه شرایط ثابت نیست؛ زیرا قانون اساسی کسب رأی دوسوم اعضای شرکت‌کننده را ضروری می‌داند، نه دوسوم تمام کرسی‌های سنا را.
به همین دلیل، اگر تعداد کمتری از سناتورها در رأی‌گیری شرکت کنند و حد نصاب قانونی برقرار باشد، تعداد آرای موردنیاز نیز متناسب با شمار افراد رأی‌دهنده تغییر خواهد کرد.
سنا معمولاً درباره زمان و شیوه بررسی مصوبات وتوشده از طریق توافق میان اعضا تصمیم می‌گیرد. در چنین توافق‌هایی ممکن است مدت زمان مذاکرات محدود شود یا پیام رئیس‌جمهور بدون قرائت کامل، در سوابق رسمی ثبت شود.
گاهی نیز یک مصوبه وتوشده برای چند روز در سنا باقی می‌ماند تا سناتورها درباره شرایط بررسی آن به توافق برسند. با این حال، آغاز روند رسیدگی به چنین مصوبه‌ای به موافقت تمام ۱۰۰ سناتور نیاز ندارد.
اگر توافق عمومی میان اعضا حاصل نشود، سنا همچنان می‌تواند مطابق مقررات داخلی خود موضوع را بررسی کند. سناتورها همچنین این اختیار را دارند که پیشنهاد ارجاع مصوبه به کمیته، موکول کردن بررسی به زمان دیگر یا به تعویق انداختن رسیدگی برای مدتی نامحدود را مطرح کنند.
