در جریان مذاکرات هستهای و شکلگیری توافق برجام، اصطلاحی حقوقی به نام مکانیزم ماشه (Trigger Mechanism) وارد ادبیات بینالملل شد؛ سازوکاری که میتواند بهسادگی موجب بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه ایران شود. این موضوع در سالهای اخیر بارها در جریان اختلافات بین ایران و طرفهای غربی مطرح شده و هنوز هم یکی از ابزارهای جدی فشار سیاسی و دیپلماتیک علیه تهران بهشمار میرود.
در این مقاله بهطور کامل بررسی میکنیم مکانیزم ماشه چیست، چگونه فعال میشود، چرا برای ایران اهمیت دارد و در چه وضعیتی قرار دارد.
مکانیزم ماشه چیست؟
مکانیزم ماشه نام سازوکاری است که در بندهای نهایی قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل (مصوب سال ۲۰۱۵) در حمایت از توافق برجام گنجانده شده است. طبق این سازوکار، اگر یکی از اعضای برجام مدعی شود که ایران به تعهدات خود عمل نکرده است، میتواند فرآیند بازگشت خودکار تحریمهای بینالمللی را آغاز کند.
این تحریمها شامل همان مجموعه محدودیتهایی هستند که قبل از توافق هستهای علیه ایران از سوی سازمان ملل اعمال شده بودند؛ از جمله تحریمهای تسلیحاتی، بانکی، نفتی و محدودیتهای مربوط به برنامههای موشکی.
مکانیزم ماشه چگونه فعال میشود؟
فرآیند اجرایی شدن مکانیزم ماشه شامل چند مرحله حقوقی و دیپلماتیک است:
-
یکی از طرفهای توافق (مثل انگلستان، فرانسه یا آلمان) اعلام میکند که ایران توافق را نقض کرده است.
-
موضوع به کمیسیون مشترک برجام ارجاع داده میشود تا طی چند هفته درباره آن رایزنی و بررسی انجام شود.
-
اگر موضوع حلنشود، کشور معترض میتواند پرونده را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهد.
-
در این مرحله، شورای امنیت ۳۰ روز فرصت دارد تا قطعنامهای برای حفظ لغو تحریمها تصویب کند.
-
اگر چنین قطعنامهای تصویب نشود (که با حق وتوی یک عضو دائم بهراحتی قابل جلوگیری است)، تحریمها بهصورت خودکار بازمیگردند.
این روند بهگونهای طراحی شده که نیازی به رأی مثبت برای بازگشت تحریمها نیست؛ تنها کافی است که شورای امنیت نتواند توافق بر سر لغو تحریمها را تمدید کند.
چرا مکانیزم ماشه برای ایران نگرانکننده است؟
این سازوکار از ابتدا مورد انتقاد بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران در ایران قرار گرفت؛ زیرا:
-
ایران در آن حق وتو ندارد و نمیتواند جلوی فعال شدن آن را بگیرد.
-
فعال شدن آن میتواند تمام دستاوردهای دیپلماتیک برجام را بهطور رسمی از بین ببرد.
-
تحریمهای سازمان ملل مشروعیت و تأثیرگذاری بالاتری نسبت به تحریمهای یکجانبه آمریکا دارند.
-
از نظر روانی، اقتصادی و سیاسی، بازگشت تحریمهای شورای امنیت میتواند وجهه بینالمللی ایران را تضعیف کند.
در واقع، مکانیزم ماشه یک ابزار فشار سیاسی سنگین است که هر یک از اعضای باقیمانده در برجام، میتوانند در شرایط خاص از آن استفاده کنند.
وضعیت فعلی مکانیزم ماشه چیست؟
در سال ۲۰۱۸، آمریکا بهطور رسمی از برجام خارج شد، اما در سال ۲۰۲۰ دولت دونالد ترامپ تلاش کرد بهصورت یکجانبه مکانیزم ماشه را فعال کند. با این حال، کشورهای عضو شورای امنیت از جمله چین، روسیه و حتی برخی متحدان آمریکا این اقدام را فاقد وجاهت حقوقی دانستند؛ چرا که آمریکا دیگر عضوی از برجام نبود.
با این حال، خطر استفاده از این مکانیزم هنوز هم وجود دارد. بهویژه از سوی سه کشور اروپایی (E3) در صورت شکست کامل مذاکرات احیای برجام یا تشدید فعالیتهای هستهای ایران. از آنجا که کشورهای اروپایی همچنان عضویت رسمی در توافق دارند، فعالسازی مکانیزم ماشه از سوی آنها میتواند تبعات بسیار جدیتری نسبت به اقدامات یکجانبه آمریکا داشته باشد.
نتیجهگیری
مکانیزم ماشه، ابزاری ظریف اما قدرتمند در ساختار حقوقی برجام است که میتواند با یک اقدام ساده از سوی یکی از طرفهای غربی، تمامی تحریمهای بینالمللی را دوباره علیه ایران فعال کند. این سازوکار همواره بهعنوان یک تهدید بالقوه علیه ایران باقی مانده و تأکیدی بر ضرورت دیپلماسی فعال، حفظ انسجام حقوقی و تعامل هوشمندانه در عرصه بینالملل است.
