غذا خوردن احساسی، رفتاری رایج است که بسیاری از افراد در زمانهایی چون تنهایی، بیحوصلگی، اضطراب یا ناراحتیهای روانی تجربه میکنند. برخلاف غذا خوردن فیزیولوژیک که از نیازهای بدن برای تأمین انرژی نشأت میگیرد، این نوع خوردن پاسخی است به فشارهای روانی و نه به گرسنگی واقعی. نتیجه آن مصرف بیرویه مواد غذایی و ورود کالریهایی به بدن است که نهتنها ضرورتی ندارند، بلکه در طولانیمدت آسیبرسان خواهند بود.
طبق دادههای ارائهشده در یک نظرسنجی معتبر در بریتانیا، یکچهارم شرکتکنندگان اعتراف کردهاند که هر ماه حدود ۲۸٬۶۰۰ کالری اضافه از طریق غذا خوردن احساسی جذب میکنند. این رقم در طول یک سال به بیش از ۳۴۴٬۰۰۰ کالری میرسد که میتواند بهراحتی زمینهساز اضافهوزن قابلتوجه و اختلالات تغذیهای شود.
مواد غذایی انتخابشده در این شرایط معمولاً خوراکیهایی با انرژی بالا و ارزش غذایی پاییناند. نمونههایی چون شکلات، چیپس، بیسکویت، نودل فوری، نان تست کرهای، موز، پنیر و آجیل، از جمله گزینههای رایجی هستند که مصرف آنها در لحظات هیجانی مشاهده شده است. این مواد بهسبب طعم خوشایند و تأثیر فوری بر سیستم عصبی، اغلب حس لذت لحظهای ایجاد میکنند اما پیامدهای منفی آن بهسرعت نمایان میشود.
بیشتر افرادی که به خوردن احساسی روی میآورند، پس از مصرف غذا دچار احساس گناه و پشیمانی میشوند. این تضاد میان هیجانِ منجر به خوردن و عوارض پس از آن، چرخهای مخرب شکل میدهد که فرد را در الگوی رفتاری ناسالمی گرفتار میکند. از یکسو غذا نقش تسکیندهنده دارد، و از سوی دیگر منجر به احساس شرم و ناامیدی میشود؛ چرخهای که تکرار آن، به فرسایش روانی و کاهش عزت نفس منجر خواهد شد.
ریشههای روانشناختی این رفتار نیز قابل توجهاند. بسیاری از متخصصان حوزه سلامت روان بر این باورند که غذا خوردن احساسی غالباً در دوران کودکی ریشه دارد. زمانی که غذا بهعنوان پاداش، وسیله آرامبخشی یا نماد امنیت معرفی میشد. خاطراتی چون دریافت شکلات هنگام ناراحتی یا تشویق با خوراکی پس از موفقیت، باعث میشود افراد در بزرگسالی نیز غذا را ابزاری برای مواجهه با احساسات بدانند. علاوهبراین، نبود روابط انسانی مؤثر، سرگرمیهای سازنده یا حمایت عاطفی نیز به این رفتار دامن میزند؛ تا آنجا که برای برخی افراد، غذا خوردن تنها لذت زندگی قلمداد میشود.
برای مقابله با این رفتار، روانشناسان مجموعهای از راهکارهای رفتاری، شناختی و ذهنی پیشنهاد کردهاند که هدف آنها کاهش وابستگی هیجانی به غذا و جایگزینی رفتارهای مؤثر است:
۱. آگاهی از الگوهای رفتاری: نخست باید موقعیتهایی که منجر به خوردن احساسی میشوند شناسایی شوند؛ مانند خستگی ذهنی، دلگیری، طردشدگی یا بیحوصلگی.
۲. جایگزینی فعالیتهای سالم: پرداختن به هنر، مطالعه، ورزش سبک، گفتگو با دوستان، یا نوشتن احساسات، میتواند توجه فرد را از خوردن به جهتهای سازنده معطوف کند.
۳. استفاده از تکنیکهای آرامسازی ذهن: مدیتیشن، تنفس آگاهانه و تمرینات آرامسازی عضلانی از جمله روشهایی هستند که سطح اضطراب را کاهش داده و ذهن را بازسازی میکنند.
۴. تقویت شفقت به خود: در لحظات دشوار، بهجای سرزنش و انتقاد از خود، باید با رویکردی مهربانانه و پذیرشمحور به احساسات پاسخ داد. این روش در روانشناسی تحت عنوان شفقتورزی به خود شناخته میشود و نقش مؤثری در درمان پرخوری هیجانی دارد.
۵. بهرهگیری از درمان شناختی رفتاری (CBT): این رویکرد، با اصلاح افکار، شناخت محرکها و تمرین رفتارهای جایگزین، به کنترل غذا خوردن احساسی کمک میکند.
جمعبندی
با آنکه غذا خوردن احساسی، هرچند موقتاً تسکینبخش است، اما در نهایت به چرخهای از ناراحتی و آسیبهای جسمی و روانی منجر میشود. با افزایش شناخت، بهرهگیری از راهکارهای عملی، و بازنگری در نحوه تعامل با احساسات، میتوان این رفتار را مدیریت کرده و به زندگی سالمتر و متعادلتری دست یافت.
