فعالان میراث فرهنگی و محیط زیست از بازگشت ماشین‌آلات سنگین هواپیمایی ماهان به بیابان لوت و ازسرگیری عملیات جاده‌سازی در محدوده ثبت جهانی این بیابان خبر می‌دهند؛ اقدامی که به گفته آن‌ها می‌تواند به ساختار طبیعی لوت آسیب بزند و حتی جایگاه آن را در فهرست میراث جهانی یونسکو با خطر مواجه کند.
بر اساس روایت‌های میدانی، مسیری حدود ۲۰ کیلومتر از محدوده حوض نادر به سمت دریاچه‌های فصلی نزدیک گندم‌بریان ساخته شده و در انتهای آن نیز تابلویی با عنوان «جاده اختصاصی؛ ورود ممنوع» قرار گرفته است. فعالان حوزه میراث طبیعی می‌گویند این عملیات در حالی انجام شده که درباره مالکیت عرصه و مجوزهای قانونی ساخت چنین مسیری ابهام وجود دارد.
عملیات جاده‌سازی ماهان که پس از افزایش اعتراض‌ها در بهمن ۱۴۰۳ متوقف شده بود، از اسفند ۱۴۰۴ بار دیگر ادامه پیدا کرد. هم‌زمانی این اتفاق با جنگ، قطعی اینترنت و دشوارشدن دسترسی به منطقه، پیگیری وضعیت لوت را نیز با مشکلات بیشتری مواجه کرده بود.
در حال حاضر نگرانی اصلی درباره تخریب کلوت‌ها، تغییر مسیر یا دستکاری بستر طبیعی رود شور و کال‌شور و احتمال ایجاد یک پهنه آبی مصنوعی در محدوده گندم‌بریان است. کارشناسان هشدار می‌دهند که ادامه چنین اقداماتی می‌تواند ارزش‌های طبیعی و زمین‌شناختی لوت را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، تاکنون توضیح روشنی درباره مجوزهای صادرشده، هدف نهایی پروژه و میزان دقیق خسارت‌های احتمالی ارائه نشده است.
پیش از این نیز موضوع اجرای طرح گردشگری هواپیمایی ماهان در لوت خبرساز شده بود. در آن مقطع، میراث فرهنگی کرمان اعلام کرده بود کلیات طرح ماهان در سال ۱۳۹۹ در کارگروه گردشگری استان به تصویب رسیده، اما پس از اعتراض‌ها، بررسی مجدد آن در دستور کار قرار گرفته و تا زمان تصویب نهایی، عملیات اجرایی متوقف شده است.
ماجرای دو دریاچه فصلی و شروع طرح ماهان
شهداد کلانتری، فعال ۳۵ساله حوزه گردشگری بیابان لوت و ساکن کرمان، می‌گوید ریشه این ماجرا به سال ۱۳۹۸ بازمی‌گردد؛ زمانی که شکل‌گیری دو دریاچه فصلی در نقاط مختلف لوت توجه‌ها را به این منطقه جلب کرد. یکی از این دریاچه‌ها در نزدیکی جاده شهداد ـ نهبندان و دیگری در جنوب گندم‌بریان، میان کلوت‌ها و در نزدیکی رود شور شکل گرفته بود.
کلانتری که حدود ۱۰ سال در زمینه گردشگری لوت فعالیت کرده و به گفته خودش نزدیک به چهار هزار و ۵۰۰ کیلومتر در این منطقه پیاده‌روی داشته است، می‌گوید ایجاد این دریاچه‌ها باعث شد هواپیمایی ماهان به فکر سرمایه‌گذاری گردشگری در این بخش از لوت بیفتد.
به گفته او، نخستین پیشنهاد ماهان راه‌اندازی طرح پرورش میگو بود که با مخالفت روبه‌رو شد. پس از آن، طرح احداث کمپ‌های متحرک مطرح شد. قرار بود این کمپ‌ها تنها در فصل گردشگری لوت، یعنی از مهر تا اسفند، در منطقه باقی بمانند و پس از پایان فصل جمع‌آوری شوند.
در این طرح قرار بود گردشگران با شتر جابه‌جا شوند، اما پیشنهاد ایجاد کمپ‌های متحرک و فنس‌کشی با مخالفت فعالان مواجه شد. منتقدان معتقد بودند چنین اقدامی می‌تواند دسترسی به بخشی از منطقه را انحصاری کند و به ساختار بکر طبیعی آن آسیب بزند.
جاده‌ای ۲۰ تا ۲۵ کیلومتری؛ مجوز آن کجاست؟
کلانتری می‌گوید در سال‌های گذشته فعالیت‌های مرتبط با ماهان بارها به چالش تبدیل شده و در مقطعی حتی موضوع صدور مجوز برای احداث جاده نیز مطرح شده است.
به گفته او، سعید شاهرخی، مدیرکل وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمان، در گفت‌وگوهای رسانه‌ای از صدور مجوز جاده برای هواپیمایی ماهان سخن گفته بود. با این حال، کلانتری می‌گوید هرچند طول مسیر یک‌بار ۲۰ کیلومتر و بار دیگر ۲۵ کیلومتر اعلام شد، نسخه‌ای از مجوز کتبی این پروژه به فعالان ارائه نشده است.
او تأکید می‌کند سرمایه‌گذار بودن به‌تنهایی نمی‌تواند مجوز ایجاد جاده در عرصه ثبت جهانی را توجیه کند و می‌گوید لوت یک عرصه ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی است.
به روایت کلانتری، نخستین عملیات جاده‌سازی در آذر ۱۴۰۳ آغاز شد. او در آن زمان در یک سفر ۴۰روزه در لوت حضور داشت و در میانه این سفر متوجه شروع عملیات شد. به گفته او، ماشین‌آلات سنگین به‌صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کردند و دو دستگاه لودر و حدود ۱۰ کمپرسی نیز به منطقه آورده شده بود.
کلانتری مدعی است در جریان این عملیات بخش‌هایی از کلوت‌ها تخریب و مسیر جاده در میان آن‌ها ایجاد شد. عملیات حدود یک ماه ادامه داشت و سرانجام در بهمن ۱۴۰۳ متوقف شد.
او می‌گوید گزارش‌های منتشرشده در همان زمان نیز استفاده از ماشین‌آلات سنگین و توقف پروژه تا زمان ارائه و تصویب طرح ماهان در کارگروه فنی پایگاه‌های میراث ملی و جهانی را تأیید کرده بودند.
عملیات دوباره از حوض نادر شروع شد
توقف عملیات در بهمن ۱۴۰۳ پایان ماجرا نبود. طبق روایت کلانتری، جاده‌سازی در ۲۸ اسفند سال ۱۴۰۴ بار دیگر آغاز شد و این‌بار عملیات از محدوده‌ای عمومی شروع شد که امکان دسترسی گردشگران و کمپ‌زدن در آن وجود دارد.
او می‌گوید مسیر جدید از محدوده حوض نادر و کاروانسرای قدیمی آن عبور کرده و به سمت دریاچه‌های فصلی نزدیک گندم‌بریان امتداد یافته است.
کلانتری تأکید دارد که این بخش نیز در محدوده عرصه جهانی بیابان لوت قرار دارد و طبق ضوابط مربوط به این عرصه، تخریب آن ممنوع است.
به گفته او، حدود ۲۰ کیلومتر از مسیر خاک‌ریزی، تسطیح و با غلتک کوبیده شده است. در پایان مسیر نیز تابلوی «جاده اختصاصی؛ ورود ممنوع» نصب شده است.
او در ادامه به تغییر مدیران میراث فرهنگی استان کرمان اشاره می‌کند. به گفته کلانتری، پس از شدت‌گرفتن اعتراض‌ها، سعید شاهرخی از مدیریت میراث فرهنگی استان کنار رفت و پس از او نیک‌رو مسئولیت را بر عهده گرفت. کلانتری می‌گوید نیک‌رو با ادامه عملیات مخالفت کرد، اما حدود هشت ماه بعد او نیز تغییر کرد.
محسن‌نژاد در آذر ۱۴۰۴ مسئولیت میراث فرهنگی استان را برعهده گرفت و چند ماه بعد، در اسفند همان سال، عملیات جاده‌سازی دوباره شروع شد.
بر اساس روایت کلانتری، عملیات خاک‌برداری و جاده‌سازی از اسفند ۱۴۰۴ تا پایان فروردین ۱۴۰۵ ادامه داشت و با گرم‌شدن هوا متوقف شد. با این حال، او می‌گوید در فاصله فروردین تا شهریور نشانه‌هایی از حضور نیروهای جدید و نقشه‌برداران در منطقه دیده شده است.
به گفته این فعال گردشگری، بخشی از مسیر کاملاً کوبیده و آماده شده و در قسمت دیگری نیز با استفاده از لودر و گریدر مسیر دسترسی ایجاد شده است. او میزان بهسازی کامل مسیر را حدود ۱۰ کیلومتر اعلام می‌کند و معتقد است با خنک‌شدن هوا احتمال ازسرگیری عملیات وجود دارد.
پیگیری‌ها برای توقف پروژه به نتیجه نرسیده است
کلانتری می‌گوید از فروردین تاکنون بارها موضوع را از طریق میراث فرهنگی و استانداری کرمان پیگیری کرده، اما پاسخ روشنی درباره سرنوشت پروژه دریافت نکرده است.
او مدعی است حتی مراجعه به دادگستری کرمان نیز به نتیجه مشخصی نرسیده است. به گفته کلانتری، در پاسخ به گزارش تخریب توسط شرکت ماهان، به او اعلام شده که دادگستری وظیفه ورود به موضوع مجوزها را ندارد.
این فعال گردشگری همچنین می‌گوید در جریان پیگیری‌های خود با تهدید به لغو تورهای گردشگری مواجه شده است. او این اتفاق را نوعی فشار برای جلوگیری از ادامه اعتراض‌ها می‌داند.
کلانتری که فعالیت تخصصی خود را بر پیاده‌روی و سفرهای کاروانی در لوت متمرکز کرده، تأکید می‌کند ارزش این منطقه محدود به استان کرمان یا حتی ایران نیست و ثبت جهانی آن باعث شده حفاظت از لوت اهمیتی فراتر از مرزهای کشور پیدا کند.
از نگاه او، ادامه ساخت جاده و دیگر عملیات عمرانی در این منطقه می‌تواند به ارزش‌های ثبت‌شده لوت آسیب بزند و در نهایت جایگاه آن را در فهرست یونسکو تحت تأثیر قرار دهد.
چرا جاده‌سازی در این بخش از لوت حساس است؟
بهمن ایزدی، لوت‌شناس و فعال محیط زیست، معتقد است نخستین اقدام باید توقف عملیات عمرانی باشد و پس از آن باید وضعیت حقوقی پروژه و میزان خسارت بررسی شود.
بیابان لوت نخستین اثر طبیعی ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است. به گفته ایزدی، ادامه برخی عملیات‌های عمرانی و جاده‌سازی در محدوده گندم‌بریان و کال‌شور می‌تواند لوت را وارد مرحله‌ای حساس کند؛ مرحله‌ای که احتمال قرارگرفتن اثر در وضعیت هشدار و حتی حذف آن از فهرست میراث جهانی را افزایش می‌دهد.
ایزدی می‌گوید محل عملیات در بخش ارزشمند لوت شمالی قرار دارد و ویژگی‌های طبیعی آن در پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار گرفته است.
او درباره وسعت لوت نیز توضیح می‌دهد که ریخت‌پیکره واقعی این بیابان حدود ۸۰ هزار کیلومتر مربع است؛ مساحتی معادل حدود ۲۰ درصد خاک ایران. از این میان، حدود ۴۰ هزار کیلومتر مربع در محدوده ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
فرایند ثبت جهانی نیز پس از طی مراحل ثبت ملی انجام شده است. ایزدی می‌گوید تهیه پرونده ملی لوت سال‌ها طول کشیده و اطلاعات گسترده‌ای درباره ویژگی‌های زمین‌شناختی، طبیعی و زیستی آن جمع‌آوری شده است.
به گفته او، بخش اکولوژی پرونده ثبت جهانی نیز با توجه به گونه‌های جانوری و ویژگی‌های زیستی منطقه تهیه شد و سرانجام در ۲۸ تیر ۱۳۹۴، در ششمین اجلاس یونسکو در ترکیه، بیابان لوت به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی قرار گرفت.
ثبت جهانی، مسئولیت حفاظت را بیشتر می‌کند
ثبت جهانی به معنای انتقال مالکیت لوت از ایران نیست. این بیابان همچنان متعلق به ایران است، اما ارزش‌های طبیعی و علمی آن در سطح جهانی به رسمیت شناخته شده و به همین دلیل حفاظت از آن تنها یک موضوع داخلی محسوب نمی‌شود.
ایزدی می‌گوید وقتی یک اثر طبیعی در فهرست جهانی قرار می‌گیرد، معنایش این است که ویژگی‌های آن در سطح جهان کم‌نظیر یا منحصربه‌فرد شناخته شده است. بنابراین کشورهای مختلف و یونسکو نسبت به حفاظت از آن حساسیت دارند و کشور مالک نیز مسئولیت بیشتری برای نگهداری از ارزش‌های اثر بر عهده خواهد داشت.
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های ایزدی، محل انجام عملیات اخیر است. او می‌گوید گندم‌بریان در لوت شمالی و در محدوده‌ای قرار دارد که ویژگی‌های زمین‌ساختی و طبیعی آن در پرونده جهانی ثبت شده است.
به گفته او، بسیاری از عوارض این منطقه نتیجه فرایندهای زمین‌شناختی بسیار طولانی هستند و ارزش آن‌ها تنها به زیبایی منظره محدود نمی‌شود. گندم‌بریان و عوارض پیرامون آن بخشی از یک مجموعه ژئومورفولوژیک هستند که ظرفیت بالایی برای مطالعات علمی دارند.
کال‌شور فقط یک منظره نمکی نیست
ایزدی در بخش دیگری از توضیحات خود به اهمیت کال‌شور اشاره می‌کند. این منطقه به دلیل شرایط هیدرولوژیک، شوری بالا، چشم‌اندازهای نمکی و تنوع عوارض ژئومورفولوژیک، اهمیت ویژه‌ای دارد.
به گفته او، رواناب‌های بخش‌های داخلی لوت و بخشی از سیلاب‌های خراسان جنوبی از این مسیل عبور می‌کنند. در پایین‌دست نیز به دلیل شرایط خاص منطقه، پهنه‌های نمکی، ساختارهای پلیگونی و کریستال‌های نمک شکل گرفته‌اند.
اهمیت کال‌شور تنها به ویژگی‌های قابل مشاهده آن محدود نیست. ایزدی می‌گوید نمونه‌هایی از این منطقه توسط زیست‌شناسان ایرانی، ترکیه‌ای، اروپایی و آمریکایی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند و اخیراً مقاله‌ای علمی درباره یک گونه جانوری به نام «دیاتومه» پس از سال‌ها مطالعه به نتیجه رسیده است.
به گفته او، چنین مطالعاتی نشان می‌دهد لوت برخلاف تصور رایج، سرزمینی فاقد حیات نیست و یک زیست‌بوم پیچیده دارد که هنوز بخش‌هایی از ارزش‌های علمی آن برای پژوهشگران ناشناخته باقی مانده است.
گردشگری در لوت ممکن است، اما نه با هر نوع زیرساخت
ثبت جهانی لوت به معنای ممنوعیت گردشگری در این منطقه نیست. ایزدی نیز بر همین موضوع تأکید دارد، اما معتقد است نوع گردشگری و مقیاس زیرساخت‌ها باید با الزامات حفاظتی سازگار باشد.
از نگاه او، گردشگری می‌تواند به شناخت بهتر و حفاظت از ارزش‌های طبیعی لوت کمک کند. این منطقه ظرفیت بالایی برای ژئوتوریسم دارد و می‌توان برنامه‌هایی علمی برای پژوهشگران، دانشجویان، زمین‌شناسان و اقلیم‌شناسان طراحی کرد.
او همچنین ایجاد کمپ‌های موقت را در نقاط مناسب قابل بررسی می‌داند؛ به شرطی که این کمپ‌ها پس از پایان استفاده جمع‌آوری شوند و ساخت‌وساز دائمی بر طبیعت تحمیل نکنند.
گردشگری باید سهمی برای جوامع محلی داشته باشد
ایزدی معتقد است اگر گردشگری قرار است به حفاظت از لوت کمک کند، مردم محلی نیز باید از منافع آن بهره‌مند شوند.
او به مشکلات اقتصادی و کمبود آب در روستاهای اطراف لوت اشاره می‌کند و می‌گوید در سال‌های گذشته تلاش‌هایی برای ایجاد درآمد جایگزین از طریق بوم‌گردی و صنایع دستی انجام شده است.
یکی از نمونه‌های مورد اشاره او، فعالیت زنان روستای شفیع‌آباد و شکل‌گیری گروه بانوان «گوجینو» است. این گروه با احیای برخی صنایع دستی سنتی از جمله پته‌دوزی توانسته برای زنان محلی درآمد ایجاد کند و بخشی از درآمد نیز برای لایروبی و احیای قنوات منطقه اختصاص یافته است.
از دیدگاه ایزدی، چنین مدلی با توسعه زیرساخت‌های سنگین تفاوت دارد. در این مدل، گردشگری می‌تواند به حفظ ارزش‌های طبیعی و اجتماعی منطقه کمک کند، اما زیرساخت‌های نامتناسب ممکن است در نهایت همان ارزش‌هایی را از بین ببرند که گردشگران برای دیدنشان به لوت سفر می‌کنند.
احتمال ساخت پهنه آبی مصنوعی چه ارتباطی با پروژه دارد؟
یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره عملیات اخیر، احتمال ایجاد خاکریز و تغییر مسیر رواناب‌های کال‌شور است.
ایزدی می‌گوید جاده‌سازی و خاک‌ریزی در محدوده دربند و گندم‌بریان انجام شده و مسیر در ادامه تا کرانه‌های نمکی پیش رفته است. از نظر او، شکل عملیات این احتمال را مطرح می‌کند که هدف پروژه می‌تواند ایجاد خاکریز برای کنترل رواناب کال‌شور و شکل‌دادن به یک پهنه آبی مصنوعی باشد.
با این حال، او تأکید می‌کند درباره هدف نهایی پروژه اطلاعات قطعی در دست نیست و نبود شفافیت مانع از ارائه یک نتیجه قطعی در این زمینه شده است.
اگر هدف پروژه ایجاد دریاچه مصنوعی یا یک جاذبه انسان‌ساخت باشد، از نظر ایزدی باید بررسی شود که چنین اقدامی چه نسبتی با ارزش‌هایی دارد که اساساً به دلیل آن‌ها لوت در فهرست میراث جهانی قرار گرفته است.
او یادآوری می‌کند که یونسکو گندم‌بریان را در بخش شمال غربی هسته لوت به عنوان پهنه‌ای سنگی و سیاه بر روی سازندهای بازالتی مربوط به دوره کواترنر توصیف کرده است. بنابراین اهمیت این منطقه فقط به جذابیت گردشگری آن محدود نمی‌شود.
گندم‌بریان همچنین در متن پرونده جهانی لوت و اسناد تصویری رسمی یونسکو به عنوان یکی از عوارض شاخص این میراث جهانی معرفی شده است. یکی از تصاویر رسمی این پرونده نیز با عنوان «Lut Desert: Shur River and Gandom Beryan» در آرشیو یونسکو قرار دارد.
به همین دلیل، ایزدی معتقد است ارزیابی آسیب نباید فقط بر اساس مساحت تخریب‌شده انجام شود. در یک میراث ژئومورفولوژیک، خود فرایندهای طبیعی و پیوستگی چشم‌انداز نیز بخشی از ارزش اثر محسوب می‌شوند.
لوت با تهدیدهای دیگری هم روبه‌رو است
از نگاه ایزدی، جاده‌سازی تنها فشار واردشده بر لوت نیست. او ضعف مدیریت حفاظتی در سال‌های گذشته را نیز یکی از عوامل تشدید آسیب‌ها می‌داند.
حرکت گروه‌های بزرگ گردشگری با تعداد زیادی خودرو، عبور وسایل نقلیه از عرصه‌های حساس، کمپینگ، رهاکردن زباله و قطع پوشش گیاهی برای تأمین سوخت از جمله مواردی هستند که به گفته او فشار بیشتری بر طبیعت لوت وارد کرده‌اند.
ایزدی هشدار می‌دهد مجموعه این عوامل در کنار عملیات عمرانی می‌تواند لوت را از نگاه نهادهای بین‌المللی مانند یونسکو وارد وضعیت حساس‌تری کند.
او همچنین تأکید می‌کند حفاظت از این میراث جهانی بر عهده یک دستگاه واحد نیست. بر اساس اسناد پرونده ثبت جهانی لوت، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در مدیریت و حفاظت از این اثر نقش دارند.
به گفته ایزدی، منابع طبیعی در زمینه مدیریت عرصه‌های طبیعی و جلوگیری از بهره‌برداری غیرقانونی وظایف مشخصی دارد. سازمان حفاظت محیط زیست نیز در حوزه مدیریت مناطق تحت اختیار و ارزیابی آثار زیست‌محیطی پروژه‌های توسعه‌ای مسئولیت دارد.
او با اشاره به وجود مناطق طبیعی و زیستگاه یوزپلنگ در مجاورت محدوده میراث جهانی لوت و منطقه استحفاظی دربند، خواستار حساسیت بیشتر سازمان حفاظت محیط زیست نسبت به پروژه‌های توسعه‌ای این محدوده شده است.
مسئولان میراث فرهنگی و شرکت ماهان هنوز پاسخ روشنی نداده‌اند
بهمن ایزدی وزارت میراث فرهنگی را نهاد اصلی هماهنگ‌کننده امور مربوط به مدیریت میراث جهانی لوت می‌داند و معتقد است این وزارتخانه باید درباره وضعیت حفاظت از این اثر پاسخ‌گو باشد.
برای دریافت توضیح درباره جاده‌سازی در لوت با روابط عمومی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همچنین مدیرکل میراث فرهنگی کرمان تماس گرفته شد، اما تا زمان انتشار گزارش پاسخی به درخواست مصاحبه داده نشد. تماس‌های بعدی و پیامک نیز از سوی مدیرکل میراث فرهنگی کرمان بی‌پاسخ ماند.
از سوی دیگر، تلاش برای دریافت توضیح از هواپیمایی ماهان نیز نتیجه‌ای نداشت. این شرکت به عنوان سرمایه‌گذار و مجری طرحی که جزئیات آن همچنان به‌طور کامل روشن نیست، درباره موضوع پاسخی ارائه نکرده است. مدیر روابط عمومی ماهان نیز پس از اطلاع از موضوع درخواست مصاحبه، پاسخی به خبرنگار نداد.
ایزدی معتقد است برای روشن‌شدن وضعیت، ابتدا باید هرگونه عملیات عمرانی جدید متوقف شود. پس از آن نیز یک بازدید میدانی مستقل و مشترک با حضور نمایندگان وزارت میراث فرهنگی، منابع طبیعی، محیط زیست، جامعه محلی و کارشناسان مستقل انجام شود.
به گفته او، متخصصان ژئومورفولوژی، تنوع زیستی و اقلیم‌شناسی نیز باید در این بررسی حضور داشته باشند تا نوع و میزان خسارت مشخص شود.
در مرحله بعد، شرکت ماهان باید تمام مجوزها و مصوبات مربوط به جاده‌سازی، خاک‌ریزی، ایجاد تأسیسات یا هرگونه ایجاد پهنه آبی را ارائه کند تا مشخص شود عملیات انجام‌شده بر چه مبنای قانونی صورت گرفته است.
تصاویر ماهواره‌ای می‌توانند ابعاد تخریب را روشن کنند
یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده، استفاده هم‌زمان از تصاویر ماهواره‌ای و بررسی‌های میدانی برای تعیین دقیق محدوده عملیات است.
ایزدی معتقد است باید مسیر جاده با نقشه رسمی محدوده میراث جهانی و حریم آن تطبیق داده شود تا مشخص شود جاده دقیقاً از چه بخش‌هایی عبور کرده و چه میزان از عرصه‌های ارزشمند را تحت تأثیر قرار داده است.
همچنین باید وضعیت حوضه هیدرولوژیک منطقه بررسی شود تا مشخص شود تغییر مسیر یا مسدودشدن رواناب‌ها و کال‌شور چه تأثیری بر نظام طبیعی لوت خواهد گذاشت.
در کنار آن، بررسی ژئومورفولوژیک منطقه نیز ضروری است. به گفته ایزدی، ساختارهای نمکی، عوارض پلیگونی، هامادا یا دشت‌های ریگی و سایر لندفرم‌هایی که طی فرایندهای طبیعی طولانی شکل گرفته‌اند باید بررسی شوند؛ زیرا عملیات خاک‌برداری و خاک‌ریزی ممکن است بخشی از این ساختارها را برای همیشه تغییر داده یا از بین برده باشد.
تنوع زیستی منطقه نیز نیازمند بررسی جداگانه است. باید مشخص شود عملیات انجام‌شده چه اثری بر زیستگاه گونه‌های مختلف، از جمله موجودات میکروسکوپی و دیاتومه‌های شناسایی‌شده در منطقه داشته است.
ایزدی تأکید می‌کند خسارت به چنین فرایندهایی را نمی‌توان صرفاً با پرداخت هزینه جبران کرد؛ زیرا فرایندهای طبیعی که طی میلیون‌ها سال شکل گرفته‌اند، با صرف بودجه قابل بازسازی نیستند.
لوت فقط یک مقصد گردشگری نیست
ایزدی در جمع‌بندی دیدگاه خود می‌گوید لوت را نباید صرفاً یک ظرفیت اقتصادی یا گردشگری در نظر گرفت. ارزش این بیابان به مجموعه‌ای از فرایندهای طبیعی، ویژگی‌های زمین‌شناختی، تنوع زیستی، چشم‌اندازهای منحصربه‌فرد و ارزش‌های علمی آن مربوط می‌شود.
او تأکید دارد لوت امروز بخشی از میراث طبیعی ایران و جهان است و ثبت جهانی آن به دلیل وجود یک مجموعه اقامتی یا یک پروژه گردشگری اتفاق نیفتاده است.
از نظر او، اگر قرار باشد گردشگری در لوت توسعه پیدا کند، این توسعه باید در خدمت شناخت و حفاظت از ارزش‌های طبیعی منطقه باشد؛ نه اینکه به تدریج همان ویژگی‌هایی را که باعث ثبت جهانی لوت شده‌اند، تحت تأثیر قرار دهد.
ایزدی معتقد است هنوز امکان جلوگیری از ادامه روند تخریب وجود دارد. از نظر او، توقف عملیات، انتشار اسناد، اندازه‌گیری دقیق خسارت و بررسی موضوع توسط کارشناسان مستقل می‌تواند تصویر روشن‌تری از وضعیت فعلی ارائه کند.
او مسئله اصلی را فراتر از یک پروژه گردشگری می‌داند و معتقد است پرسش اساسی این است که آیا ایران می‌تواند از میراث جهانی‌ای که برای ثبت آن سال‌ها تلاش شده، در برابر توسعه نامتناسب حفاظت کند یا نه.
روایت‌هایی درباره دیدار وزیر میراث با مدیران ماهان
در بخش پایانی گزارش، برخی منابع خبری مدعی شده‌اند که در سال ۱۴۰۳ و هم‌زمان با سفر وزیر وقت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به کرمان، صالحی‌امیری به دعوت مجموعه ماهان با مدیرعامل هواپیمایی ماهان در روستای ملک‌آباد دیدار کرده است.
بر اساس این روایت‌ها، در این دیدار موضوع اجرای طرح گردشگری و جاده‌کشی ماهان در لوت مطرح شده و گفته شده که وزیر وقت میراث فرهنگی با اجرای این طرح موافقت ضمنی داشته است.
با وجود تلاش برای دریافت توضیح از وزارت میراث فرهنگی، این گفت‌وگو انجام نشد. در نتیجه، پرسش‌هایی درباره مبنای قانونی پروژه، مجوزهای صادرشده، محدوده دقیق عملیات، وضعیت حقوقی جاده، میزان خسارت احتمالی و نحوه نظارت دستگاه‌های مسئول همچنان بدون پاسخ روشن باقی مانده است.
در شرایط فعلی، تعیین دقیق میزان آسیب به لوت نیازمند بررسی میدانی مستقل، انتشار اسناد و مجوزهای پروژه و تطبیق مسیر احداث‌شده با نقشه رسمی عرصه ثبت جهانی است. تا آن زمان، بخش مهمی از ادعاهای مطرح‌شده درباره هدف پروژه و میزان تخریب همچنان در حد روایت‌های فعالان و کارشناسان باقی می‌ماند.
