بوی مدفوع معمولاً خوشایند نیست؛ بااین‌حال، اگر نسبت به حالت عادی تغییر محسوسی پیدا کند و این وضعیت ادامه داشته باشد، بهتر است به آن توجه کنید. رژیم غذایی، سرعت عبور مواد از روده، مکمل‌ها، عفونت‌ها و حساسیت به بعضی مواد غذایی از عواملی هستند که می‌توانند بر بوی مدفوع تأثیر بگذارند.
دکتر ویجای نایار در گفت‌وگو با روزنامه سان توضیح داده است که بدبو شدن مدفوع در یک نوبت معمولاً جای نگرانی ندارد. غذایی که مصرف کرده‌اید یا سرعت حرکت مواد در دستگاه گوارش می‌تواند عامل این تغییر باشد. بااین‌حال، اگر بوی مدفوع برای مدتی طولانی غیرعادی باقی بماند، احتمال وجود یک علت پزشکی نیز مطرح می‌شود.
در ادامه، هفت نوع بوی غیرمعمول مدفوع و علت‌های احتمالی آن‌ها را بررسی می‌کنیم.
۱. بوی ترش؛ نشانه احتمالی عدم تحمل لاکتوز
اگر مدفوع یا گاز روده بویی ترش و اسیدی پیدا کرده باشد، یکی از علت‌های احتمالی آن عدم تحمل لاکتوز است.
لاکتوز نوعی قند موجود در شیر، پنیر و ماست است. بدن برای هضم این قند به آنزیمی به نام لاکتاز نیاز دارد. در افرادی که لاکتاز کافی تولید نمی‌کنند، لاکتوز به‌طور کامل در روده کوچک تجزیه نمی‌شود و به روده بزرگ می‌رسد.
دکتر نایار توضیح می‌دهد که باکتری‌های روده بزرگ لاکتوز هضم‌نشده را تخمیر می‌کنند. این فرایند ممکن است به نفخ، افزایش گاز، بوی نامطبوع مدفوع، اسهال و ناراحتی شکمی منجر شود.
برای تشخیص عدم تحمل لاکتوز می‌توان از آزمایش تنفسی استفاده کرد. کاهش مصرف لاکتوز برای یک تا دو هفته و بررسی تغییر علائم نیز ممکن است سرنخ‌هایی در اختیار فرد قرار دهد؛ البته تشخیص قطعی به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.
افرادی که با این مشکل مواجه هستند، ممکن است ماست یا پنیرهای سفت را بهتر از شیر تحمل کنند، زیرا برخی از این محصولات لاکتوز کمتری دارند. استفاده از مکمل‌های آنزیم لاکتاز نیز می‌تواند به هضم این قند کمک کند.
۲. بوی بسیار تند و ناگهانی؛ احتمال عفونت روده
اگر مدفوع در مدت کوتاهی بویی بسیار شدید و غیرمعمول پیدا کند، یکی از احتمالات، عفونت دستگاه گوارش است.
دکتر ماز موامبازی می‌گوید عفونت‌هایی مانند سالمونلا، ای‌کولای و کمپیلوباکتر و همچنین انگل‌هایی مانند ژیاردیا می‌توانند باعث تغییر ناگهانی بوی مدفوع شوند. این عوامل بیماری‌زا ممکن است از طریق مصرف آب یا غذای آلوده و تماس با سطوح آلوده وارد بدن شوند.
بسیاری از عفونت‌های خفیف گوارشی با گذشت چند روز بهبود پیدا می‌کنند. در این مدت، تأمین آب و املاح ازدست‌رفته بدن اهمیت زیادی دارد. بااین‌حال، برخی عفونت‌های شدید یا انگلی ممکن است به درمان دارویی نیاز داشته باشند.
اگر بوی غیرعادی مدفوع با اسهال شدید، تب، درد قابل‌توجه شکم یا نشانه‌های کم‌آبی همراه باشد، مراجعه به پزشک ضروری است.
۳. بوی گندیده؛ نقش شیرین‌کننده‌های مصنوعی
مصرف برخی شیرین‌کننده‌های مصنوعی نیز می‌تواند در تغییر بوی مدفوع نقش داشته باشد. سوربیتول، مانیتول و زایلیتول از جمله این مواد هستند که در محصولاتی مانند آدامس‌های بدون قند، بعضی بیسکویت‌ها، کیک‌های کم‌شکر و برخی پروتئین‌بارها استفاده می‌شوند.
روده کوچک این ترکیبات را همیشه به‌طور کامل جذب نمی‌کند. در نتیجه، بخشی از آن‌ها به روده بزرگ می‌رسند و در آنجا به‌وسیله باکتری‌ها تخمیر می‌شوند. حاصل این فرایند ممکن است افزایش گاز، نفخ، مدفوع شل و بوی ناخوشایند باشد.
اگر به‌تازگی مصرف محصولات بدون قند را افزایش داده‌اید، بررسی ترکیبات آن‌ها و کاهش مصرف محصولات حاوی این شیرین‌کننده‌ها می‌تواند به شناسایی عامل مشکل کمک کند. برای ارزیابی تغییر علائم، می‌توان مصرف آن‌ها را حدود یک هفته کاهش داد.
۴. بوی تند همراه با یبوست؛ ماندگاری بیشتر مدفوع در روده
یبوست یکی دیگر از عواملی است که ممکن است بوی مدفوع و گاز روده را تشدید کند. دفع کمتر از سه بار در هفته، مدفوع خشک یا گلوله‌ای، زور زدن هنگام دفع و احساس تخلیه ناقص از نشانه‌های رایج این مشکل هستند.
دکتر موامبازی توضیح می‌دهد که در زمان یبوست، مدفوع مدت بیشتری در روده باقی می‌ماند. این وضعیت می‌تواند فرصت بیشتری برای فعالیت و تخمیر باکتری‌های روده فراهم کند و در نتیجه، بوی مدفوع و گازهای روده شدیدتر شود.
برای کمک به رفع یبوست، افزایش تدریجی فیبر غذایی، مصرف غلات کامل، حبوبات، میوه و سبزیجات و نوشیدن آب کافی می‌تواند مفید باشد. اگر این اقدامات نتیجه ندادند، داروساز یا پزشک می‌تواند درباره استفاده از ملین مناسب راهنمایی کند.
۵. بوی فلزی؛ ارتباط احتمالی با مکمل‌های آهن و ویتامین C
مصرف بعضی مکمل‌ها، به‌خصوص در دوزهای بالا، ممکن است بر بوی مدفوع تأثیر بگذارد. مکمل‌های آهن از عوامل شناخته‌شده تغییر رنگ مدفوع هستند و می‌توانند آن را تیره‌تر کنند. تغییرات گوارشی مرتبط با مصرف مکمل‌ها نیز گاهی با تغییر بوی مدفوع همراه می‌شود.
دکتر موامبازی توضیح می‌دهد که بدن تنها مقدار مشخصی از مواد مغذی را در هر نوبت جذب می‌کند و مقدار جذب‌نشده آن‌ها ممکن است وارد دستگاه گوارش شود. آهن می‌تواند رنگ مدفوع را تغییر دهد و در برخی افراد با عوارض گوارشی همراه باشد.
مصرف زیاد ویتامین C نیز ممکن است دستگاه گوارش را تحریک کند و باعث اسهال یا شل شدن مدفوع شود. این تغییرات می‌توانند بر بوی مدفوع هم تأثیر بگذارند.
اگر پس از شروع مصرف مکمل جدیدی متوجه تغییرات گوارشی شده‌اید، بهتر است درباره ضرورت مصرف و دوز آن با پزشک مشورت کنید. همچنین باید توجه داشت که مدفوع سیاه و قیری، به‌ویژه اگر با ضعف، سرگیجه یا درد شکم همراه باشد، ممکن است نشانه خون‌ریزی گوارشی باشد و به بررسی فوری نیاز دارد.
۶. بوی گوگردی؛ احتمال اختلال در جذب فروکتوز
عدم تحمل یا سوءجذب فروکتوز یکی دیگر از علت‌های احتمالی بوی نامطبوع مدفوع و گازهای روده است.
فروکتوز نوعی قند طبیعی است که در میوه‌ها، عسل و برخی سبزیجات وجود دارد. اگر روده کوچک نتواند این قند را به‌اندازه کافی جذب کند، بخشی از آن وارد روده بزرگ می‌شود و به‌وسیله باکتری‌ها تخمیر خواهد شد. این فرایند می‌تواند نفخ، درد شکم، افزایش گاز و در بعضی افراد اسهال ایجاد کند.
دکتر نایار همچنین اشاره می‌کند که حساسیت به گلوتن یا بیماری سلیاک نیز ممکن است با برخی علائم گوارشی مشابه همراه باشد؛ بااین‌حال، بوی مدفوع به‌تنهایی نمی‌تواند این مشکلات را از یکدیگر متمایز کند.
ثبت مواد غذایی مصرف‌شده و علائم گوارشی در یک دفترچه می‌تواند به شناسایی ارتباط احتمالی میان بعضی خوراکی‌ها و مشکلات گوارشی کمک کند. حذف گسترده مواد غذایی، به‌ویژه گلوتن، بهتر است پیش از بررسی پزشکی انجام نشود؛ زیرا ممکن است تشخیص برخی بیماری‌ها را دشوار کند.
۷. بوی تخم‌مرغ گندیده؛ نتیجه تجزیه ترکیبات گوگرددار
اگر مدفوع یا گاز روده بویی شبیه تخم‌مرغ گندیده داشته باشد، یکی از عوامل احتمالی تولید گاز سولفید هیدروژن در دستگاه گوارش است.
بعضی مواد غذایی سرشار از پروتئین، از جمله مرغ و تخم‌مرغ، حاوی اسیدهای آمینه گوگرددار هستند. هنگام تجزیه این ترکیبات در روده، سولفید هیدروژن تولید می‌شود؛ گازی که بوی مشخص تخم‌مرغ گندیده دارد.
مصرف پروتئین‌شیک‌ها و پروتئین‌بارهای حاوی وی نیز ممکن است در برخی افراد باعث افزایش گاز شود. این محصولات گاهی لاکتوز دارند و اگر فرد در هضم آن مشکل داشته باشد، علائم گوارشی تشدید می‌شوند.
برخی محصولات پرپروتئین علاوه بر این، حاوی شیرین‌کننده‌های مصنوعی هستند. بنابراین، ترکیب چند ماده مشکل‌ساز در یک محصول می‌تواند در بروز نفخ، تغییر قوام مدفوع و افزایش بوی نامطبوع نقش داشته باشد.
اگر این بو پس از تغییر رژیم غذایی ایجاد شده است، بررسی میزان مصرف پروتئین و ترکیبات مکمل‌ها می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد. بااین‌حال، تداوم علائم یا همراهی آن‌ها با مشکلات دیگر نیازمند بررسی پزشکی است.
چه زمانی تغییر بوی مدفوع جدی است؟
تغییر بوی مدفوع به‌تنهایی معمولاً برای تشخیص بیماری کافی نیست و در بسیاری از موارد، رژیم غذایی یا تغییرات موقت گوارشی عامل آن هستند. بااین‌حال، اگر این تغییر ادامه پیدا کند یا با علائم دیگری همراه باشد، نباید آن را نادیده گرفت.
نشانه‌هایی که نیاز به توجه بیشتری دارند عبارت‌اند از:
-
مشاهده خون در مدفوع یا مدفوع سیاه و قیری بدون علت مشخص
-
کاهش وزن ناخواسته
-
تب یا درد شدید و مداوم شکم
-
اسهال طولانی‌مدت
-
استفراغ مکرر
-
نشانه‌های کم‌آبی بدن، مانند کاهش ادرار یا سرگیجه
-
تغییر ماندگار در عادت دفع یا بوی مدفوع
در مجموع، بوی مدفوع می‌تواند سرنخی درباره وضعیت گوارش باشد، اما به‌تنهایی ابزار دقیقی برای تشخیص بیماری نیست. اگر تغییر بو موقتی باشد، بررسی رژیم غذایی ممکن است کمک‌کننده باشد؛ اما در صورت تداوم علائم، تشدید آن‌ها یا بروز نشانه‌های هشداردهنده، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
