رنگینکمان یکی از پدیدههای چشمنواز طبیعت است، اما برخلاف تصور معمول، بهندرت پیش میآید که در آسمان ظاهر شود. دلیل اصلی این موضوع آن است که شکلگیری این کمان رنگی تنها در شرایط خاص امکانپذیر است؛ شرایطی که هم به وضعیت جوی بستگی دارد و هم به موقعیت ناظر نسبت به خورشید. هر زمان یکی از این عوامل برقرار نباشد، رنگینکمانی هم دیده نخواهد شد.
برای پدیدار شدن این پدیده، نور خورشید باید به شکل مستقیم و بدون برخورد با لایههای ضخیم ابر به سطح زمین برسد. نور خورشید ترکیبی از رنگهای مختلف است و زمانی که با شدت کافی به قطرات آب برخورد کند، میتواند طیف رنگی خود را آشکار سازد. زمانیکه آسمان پوشیده از ابرهای تیره است یا خورشید در پشت افق قرار دارد، نوری که لازم است به شکل منظم به قطرات برسد وجود نخواهد داشت، در نتیجه امکان تشکیل رنگینکمان از بین میرود. بههمین دلیل معمولاً پس از پایان باران و زمانی که خورشید دوباره از میان ابرها ظاهر میشود، احتمال دیدن رنگینکمان بیشتر است.
در کنار نور، وجود قطرات آب نیز اهمیت زیادی دارد. این قطرات مانند منشور عمل میکنند و هنگام ورود نور به آنها، سه مرحله رخ میدهد: ابتدا نور هنگام ورود به قطره مسیر خود را تغییر میدهد، سپس در سطح داخلی قطره بازتاب میشود و در نهایت رنگهای مختلف نور از یکدیگر جدا میشوند. اگر تعداد کافی از این قطرات در هوا وجود نداشته باشد، فرآیند تجزیه نور به طیف کامل انجام نمیشود و کمانی هم دیده نخواهد شد. برای همین نه در روزهای کاملاً خشک و نه هنگام بارشهای بسیار شدید، رنگینکمان بهطور واضح شکل نمیگیرد.
عامل مهم دیگر زاویه دید است. برای آنکه چشمان ما بتوانند کمان را ببینند، خورشید باید پشت سر ما باشد و قطرات آب در مقابل ما قرار بگیرند. علاوهبراین، مسیر برخورد نور و بازگشت آن به چشم باید زاویه مشخصی داشته باشد که تقریباً در محدوده چهلودو درجه قرار میگیرد. اگر ارتفاع خورشید بیش از حد بالا باشد، نور در زاویهای بازتاب میشود که پایینتر از افق قرار میگیرد و نتیجه این است که کمان رنگی دیده نمیشود. به همین دلیل معمولاً هنگام طلوع یا غروب خورشید، زمانی که خورشید پایینتر است، شانس دیدن رنگینکمان بیشتر خواهد بود.
وقتی این سه شرط یعنی نور مناسب، وجود قطرات کافی و زاویه دقیق همزمان فراهم شوند، امکان مشاهده رنگینکمان بهوجود میآید؛ اما باید توجه داشت که حتی در لحظه تشکیل، هر فرد رنگینکمان مختص خود را میبیند، چون مسیر رسیدن نور از هر قطره به چشم افراد متفاوت است. به همین دلیل این پدیده هم زیباست و هم بسیار ظریف؛ ثمره هماهنگی دقیق میان نور و آب و جایگاه ناظر.
