آب شیرین یکی از حیاتیترین منابع برای ادامه زندگی انسان و توسعه جوامع است، اما برخلاف تصور عمومی، مقدار این منبع در کشورهای مختلف جهان به شکل یکسان توزیع نشده است. برخی کشورها به رودخانهها، دریاچهها و بارندگی مناسب دسترسی دارند، در حالی که کشورهای دیگری با منابع بسیار محدود آب شیرین مواجهاند و برای تأمین نیازهای خود به راهکارهایی مانند شیرینسازی آب دریا، استفاده از آبهای زیرزمینی یا حتی واردات مواد غذایی وابسته هستند.
بررسی دادههای موجود درباره منابع آب شیرین تجدیدپذیر داخلی نشان میدهد بخش قابلتوجهی از کشورهایی که پایینترین میزان آب شیرین را به ازای هر نفر دارند، در خاورمیانه و آفریقا قرار گرفتهاند. کویت در صدر این فهرست قرار دارد و پس از آن بحرین و مصر دیده میشوند.
بر اساس جدیدترین دادههای موجود تا ژوئیه ۲۰۲۶، این آمار مربوط به سال ۲۰۲۲ است و شاخص مورد استفاده، میزان منابع تجدیدپذیر آب شیرین داخلی به ازای هر نفر است. دادهها از بانک جهانی و از طریق Our World in Data استخراج شدهاند.
کویت؛ کشوری با کمترین منابع آب شیرین تجدیدپذیر
کویت پایینترین میزان منابع تجدیدپذیر آب شیرین داخلی به ازای هر نفر را در میان کشورهای جهان دارد. طبق دادههای این فهرست، مقدار این منابع برای هر نفر در کویت صفر اعلام شده است.
نبود رودخانهها و دریاچههای طبیعی در این کشور، یکی از دلایل اصلی وابستگی کویت به منابع جایگزین برای تأمین آب مورد نیاز مردم است. شیرینسازی آب دریا به همین دلیل اهمیت زیادی در تأمین آب این کشور دارد.
در رتبه دوم بحرین قرار گرفته و مصر نیز با وجود برخورداری از رود نیل، سومین کشور این فهرست است. امارات متحده عربی، قطر و یمن نیز در میان کشورهای دارای کمترین منابع آب شیرین سرانه قرار دارند.
فهرست ۲۰ کشور دارای کمترین منابع آب شیرین
| رتبه | کشور | منابع آب شیرین به ازای هر نفر | منطقه |
|---|---|---|---|
| ۱ | کویت | ۰ | خاورمیانه |
| ۲ | بحرین | ۳ | خاورمیانه |
| ۳ | مصر | ۹ | آفریقا |
| ۴ | امارات متحده عربی | ۱۵ | خاورمیانه |
| ۵ | قطر | ۲۱ | خاورمیانه |
| ۶ | یمن | ۵۵ | خاورمیانه |
| ۷ | مالدیو | ۵۷ | آسیا |
| ۸ | اردن | ۶۱ | خاورمیانه |
| ۹ | عربستان سعودی | ۷۵ | خاورمیانه |
| ۱۰ | سودان | ۸۱ | آفریقا |
| ۱۱ | موریتانی | ۸۲ | آفریقا |
| ۱۲ | مالت | ۹۵ | اروپا |
| ۱۳ | لیبی | ۹۷ | آفریقا |
| ۱۴ | سنگاپور | ۱۰۶ | آسیا |
| ۱۵ | نیجر | ۱۳۸ | آفریقا |
| ۱۶ | ترکمنستان | ۱۹۴ | آسیا |
| ۱۷ | پاکستان | ۲۲۶ | آسیا |
| ۱۸ | الجزایر | ۲۴۷ | آفریقا |
| ۱۹ | جیبوتی | ۲۶۴ | آفریقا |
| ۲۰ | باربادوس | ۲۸۳ | قاره آمریکا |
میانگین جهانی در این جدول حدود ۵۴۰۰ واحد به ازای هر نفر اعلام شده است.
چرا کشورهای خاورمیانه در صدر فهرست قرار گرفتهاند؟
خاورمیانه بیشترین سهم را در میان ۲۰ کشور دارای کمترین منابع آب شیرین دارد. کویت، بحرین، امارات، قطر، یمن، اردن و عربستان سعودی، هفت کشور این منطقه هستند که در این فهرست قرار گرفتهاند.
بخش زیادی از این کشورها در مناطق خشک یا بسیار خشک قرار دارند. میزان بارندگی در آنها پایین است و در بسیاری از مناطق نیز رودخانهها و منابع آب سطحی دائمی وجود ندارد. در چنین شرایطی، تأمین آب به یکی از مسائل مهم زیرساختی تبدیل میشود.
شیرینسازی آب دریا یکی از مهمترین راهکارهایی است که کشورهای منطقه برای جبران کمبود منابع طبیعی آب به کار گرفتهاند. در کنار آن، مدیریت مصرف، استفاده از فناوریهای نوین و وابستگی به تجارت بینالمللی نیز در تأمین امنیت آبی این کشورها نقش دارند.
آفریقا نیز با کمبود جدی آب شیرین مواجه است
کمبود منابع آب شیرین محدود به کشورهای خاورمیانه نیست. آفریقا نیز هفت کشور در میان ۲۰ کشور انتهای این رتبهبندی دارد: مصر، سودان، موریتانی، لیبی، نیجر، الجزایر و جیبوتی.
قرار گرفتن مصر در رتبه سوم شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد، زیرا رود نیل از این کشور عبور میکند. با این حال، شاخص مورد بررسی فقط وجود یک رودخانه بزرگ را ملاک قرار نمیدهد و منابع تجدیدپذیر آب شیرین داخلی را نسبت به جمعیت کشور میسنجد.
این موضوع نشان میدهد که برخورداری از یک منبع آبی مهم لزوماً به معنای فراوانی آب برای تکتک شهروندان نیست. اندازه جمعیت و میزان منابع قابل دسترس نیز در چنین مقایسهای اهمیت زیادی دارد.
وضعیت کشورهای آسیایی در میان کمآبترین کشورهای جهان
چهار کشور آسیایی نیز در این فهرست دیده میشوند: مالدیو، سنگاپور، ترکمنستان و پاکستان.
سنگاپور نمونه جالبی از کشوری است که با وجود جمعیت زیاد و مساحت محدود، منابع طبیعی آب چندانی در اختیار ندارد. طبق دادههای ارائهشده در این رتبهبندی، منابع آب شیرین آن حدود ۳۸۰۰ واحد به ازای هر نفر عنوان شده است.
ترکمنستان نیز در رتبه شانزدهم قرار دارد، اما شرایط این کشور از جنبه دیگری قابل توجه است. میزان بالای مصرف آب در آن تا حد زیادی با کشاورزی، بهویژه تولید پنبه و استفاده گسترده از آب رود آمودریا برای آبیاری، ارتباط دارد.
مالدیو نیز به دلیل شرایط جغرافیایی خاص خود با محدودیت منابع آب شیرین روبهرو است. قرار گرفتن یک کشور جزیرهای در چنین فهرستی نشان میدهد دسترسی به آب شیرین تنها به اندازه سرزمین یا میزان بارندگی وابسته نیست و ویژگیهای جغرافیایی نیز تأثیر زیادی دارند.
تنها یک کشور اروپایی در میان ۲۰ کشور کمآب
مالت تنها نماینده اروپا در فهرست ۲۰ کشور دارای کمترین منابع آب شیرین سرانه است. این کشور در رتبه دوازدهم قرار دارد.
موقعیت جزیرهای و محدودیت منابع طبیعی باعث شده مالت نیز با چالشهای مربوط به تأمین آب مواجه باشد. طبق دادههای این گزارش، منابع آب شیرین آن حدود ۳۴۰۰ واحد به ازای هر نفر عنوان شده است.
در سوی دیگر، باربادوس تنها کشور قاره آمریکا در این فهرست است. این کشور با حدود ۱۰ هزار واحد منابع آب شیرین به ازای هر نفر، جایگاه بیستم را به خود اختصاص داده است.
چرا منابع آب به ازای هر نفر اهمیت دارد؟
ممکن است یک کشور از نظر مجموع منابع آب وضعیت مناسبی داشته باشد، اما وقتی این منابع بر تعداد زیادی جمعیت تقسیم شوند، میزان آب در دسترس هر فرد کاهش چشمگیری پیدا میکند.
به همین دلیل شاخص منابع تجدیدپذیر آب شیرین به ازای هر نفر میتواند تصویر متفاوتی از وضعیت آبی کشورها ارائه دهد. این شاخص علاوه بر میزان منابع طبیعی، اثر جمعیت را نیز در نظر میگیرد.
در فهرست حاضر، ۱۵ کشور از مجموع ۲۰ کشور کمتر از ۵ هزار واحد منابع تجدیدپذیر آب شیرین داخلی به ازای هر نفر دارند؛ رقمی که فاصله زیادی با میانگین جهانی دارد.
کمبود آب چه پیامدهایی برای کشورها دارد؟
بحران آب تنها به کاهش دسترسی مردم به آب آشامیدنی محدود نمیشود. کمبود منابع آب میتواند بر بخشهای مختلف اقتصاد و زندگی اجتماعی اثر بگذارد.
کشاورزی یکی از نخستین بخشهایی است که در مناطق کمآب تحت فشار قرار میگیرد. کاهش دسترسی به آب میتواند تولید محصولات کشاورزی را محدود کرده و وابستگی کشورها به واردات مواد غذایی را افزایش دهد.
از طرف دیگر، رقابت بر سر منابع محدود آب ممکن است به افزایش تنشهای داخلی یا حتی اختلافات میان کشورها منجر شود. بنابراین امنیت آبی در بسیاری از نقاط جهان به موضوعی اقتصادی، اجتماعی و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.
آیا کمبود آب در آینده شدیدتر خواهد شد؟
آمار این فهرست نشان میدهد مسئله آب را نمیتوان فقط با نگاه کردن به میزان منابع طبیعی یک کشور بررسی کرد. جمعیت، شرایط اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و نحوه مصرف آب همگی در تعیین میزان منابع قابل دسترس برای هر فرد نقش دارند.
کشوری ممکن است رودخانههای مهم یا منابع زیرزمینی داشته باشد، اما افزایش جمعیت یا مصرف گسترده در بخش کشاورزی و صنعت میتواند فشار زیادی بر منابع آن وارد کند.
از این رو، مدیریت صحیح آب در کنار توسعه فناوریهای تأمین آب، کاهش مصرف و برنامهریزی بلندمدت اهمیت بیشتری پیدا میکند. روندهای موجود نیز نشان میدهند چالش دسترسی به آب شیرین احتمالاً در سالهای آینده همچنان یکی از مسائل مهم بسیاری از کشورهای جهان خواهد بود.
جمعبندی
فهرست ۲۰ کشور دارای کمترین منابع آب شیرین تجدیدپذیر سرانه، تصویری روشن از نابرابری دسترسی به آب در جهان ارائه میدهد. کویت در صدر این رتبهبندی قرار دارد و پس از آن بحرین و مصر دیده میشوند. حضور هفت کشور از خاورمیانه و هفت کشور از آفریقا نیز نشان میدهد مناطق خشک و کمبارش سهم قابلتوجهی از کشورهای کمآب جهان را تشکیل میدهند.
با این حال، قرار گرفتن کشورهایی مانند سنگاپور، مالت و باربادوس در این فهرست نشان میدهد کمبود آب پدیدهای محدود به یک منطقه خاص نیست. موقعیت جغرافیایی، جمعیت و شیوه استفاده از منابع میتوانند شرایط آبی کشورها را به شکل قابلتوجهی تغییر دهند.
در نهایت، مسئله فقط مقدار آب موجود نیست؛ بلکه میزان آبی که یک کشور میتواند به شکل پایدار در اختیار جمعیت خود قرار دهد اهمیت دارد. با افزایش فشارهای اقلیمی و رشد جمعیت، مدیریت منابع آب و پیدا کردن راهکارهای پایدار برای تأمین آن احتمالاً بیش از گذشته اهمیت پیدا خواهد کرد.
