در روزهای اخیر خبر حمله به چند نفتکش در تنگه هرمز به خبر اصلی بسیاری از روزنامه ها و خبرگزاری های جهان تبدیل شده است. بدنبال حمله اسرائیل و آمریکا به ایران در دو هفته اخیر، جریان نفت در تنگه هرمز قطع شده تقریباً رفتوآمدی در این تنگه صورت نمیگیرد. برخی مدعی شدهاند که ایران در حال مینریزی در تنگه هرمز است، موضوعی که مقامات نظامی و سیاسی ایران تاکنون آن را رد کردهاند. اما مین دریایی چیست و چگونه عمل میکند؟
مین های دریایی از قرن ها قبل برای محافظت از خط ساحلی کشورها و دفاع در مقابل حملات دریایی مورد استفاده قرار گرفته اند. در حالی که ممکن است به تکنولوژی مین دریایی به یک تکنولوژی متعلق به جنگ های قدیمی فکر کنید، این ابزارهای انفجاری زیر آبی هنوز هم بخش مهمی از نبرد دریایی مدرن هستند. برای آشنایی بیشتر با مفهوم مین دریایی بهتر است از تاریخچه این مین شروع کرده و به نحوه استفاده از آن ها در نبردهای مدرن برسیم.
تاریخچه مین دریایی
بسیار دیوید بوشنل را مخترع مین دریایی می دانند. در طی جنگ های استقلال ایالات متحده در سال ۱۷۷۷، او سلاح شناوری را ساخت که با عنوان اژدر انفجاری شناور از آن یاد می شد و اولین بار در رودخانه دلاویر به کار گرفته شد، به این امید که یکی از کشتی های بریتانیایی با آن برخورد نماید. در نهایت قربانی این مین دریایی یک قایق کوچک متعلق به کشتی HMS Cerberus از ناوگان دریایی بریتانیا بود که در نهایت مرگ ۴ ملوان را در پی داشت. این قایق و ملوانان آن را می توان اولین تلفات مین های دریایی در تاریخ نبردهای دریایی دانست. در سال های پس از این حادثه، استفاده از این مین ها تاکتیکی شیطانی و ناجوانمردانه انگاشته می شد.
در سال های اولیه حیات، از مین دریایی به صورت بسیار پراکنده و اندکی استفاده می شد ت انیکه در جنگ های داخلی ایالات متحده، جهان شاهد اولین استفاده بزرگ از اژدرهای انفجاری دریایی بود. نیروی دریایی کنفدراسیون در طی این جنگ ها بسیار ضعیف تر از نیروی دریایی فدرال بود، از این رو آن ها برای جبران این ضعف به استفاده از مین گذاری در مقیاس گسترده زدند. آن ها سواحل خود را با انواع مختلفی از مین های دریایی پوشانده و صدمات بسیار بزرگی از این طریق به نیروی دریایی فدرال وارد کردند. در طی نبرد موسوم به Mobile Bay، بیش از ۲۷ کشتی نیروهای فدرال به علت برخورد با مین دریایی غرق شدند. در طی جنگ جهانی اول، مین های دریایی به سلاح اصلی متفقین در برابر زیردریایی های مخوف و قدرتمند آلمانی ها موسوم به «یوبوت» (U-boat) تبدیل شدند.
متفقین در سال ۱۹۱۸ یک میدان مین دریایی به طول ۲۵۰ مایل از اسکاتلند تا نروژ طراحی و اجرا کردند که «رگبار دریای شمال» (North Sea Barrage) نام داشت. در طی ۵ ماه، نیروهای بریتانیایی و آمریکایی بیش از ۷۲.۰۰۰ مین دریایی در آب های این منطقه کاشتند. در واقع عملیات مین گذاری چنان عظیم بود که پیش از تکمیل، جنگ جهانی اول به پایان رسید اما در همان مدت کوتاه برقرار شدن این میدان مین، ۶ زیردریایی آلمانی در اثر برخورد با این مین ها غرق شده و به کشتی های دیگر دول متحد نیز خسارات زیادی وارد شد. بدنبال جنگ جهانی اول و صلح پس از آن، مین های دریایی به عنوان یک سلاح موثر در نبردهای دریایی فراموش شده و توسعه و پیشرفت زیادی در این عرصه صورت نگرفت. تا اینکه جنگ جهانی دوم آغاز شد. با توسعه تکنولوژی زیردریایی و هواپیما، از این دو ابزار جنگی به شکلی موثر برای کاشت مین های دریایی استفاده شد.
مین های دریایی جدید بسیار پیشرفته تر از نسل اول مین های دریایی بودند که تنها در صورت تماس با هدف عمل می کردند، مین های جدید بسیار پیشرفته تر و حساس تر بوده و به آن ها مین های تاثیری گفته می شد. این مین ها می توانستند بر اساس تغییرات مغناطیسی، آکوستیک یا فشاری در آب که در اثر نزدیک شدن کشتی های دشمن ایجاد می شد منفجر شوند. بدین ترتیب نیروهای دریایی می توانستند مین های دریایی را طوری برنامه ریزی کنند که بر اساس چندین ورودی منتظر یک کشتی بزرگ در میان یک گروه تهاجمی دریایی باشد و تنها آن کشتی را منفجر کند. در طی جنگ جهانی دوم، مین های دریایی به سلاح هایی بسیار موثر و استراتژیک تبدیل شدند. یکی از موارد موثر استفاده از مین دریایی در این نبردها، عملیات موسوم به «گرسنگی» (Operation Starvation) بود.
در این عملیات، نیروی دریایی ایالات متحده یک عملیات بزرگ مین کاری بسیار بزرگ را در انتهای جنگ در اقیانوس آرام آغاز کرد که شامل کاشت ۱۲.۰۰۰ مین دریایی در مسیر کشتیرانی کشور ژاپن بود. در مجموع، نیروهای آمریکایی ۶۵۰ کشتی ژاپنی را غرق کرده و در عمل فعالیت های کشتیرانی این کشور را به طور کامل متوقف کردند. نه تنها موثر بودن فیزیکی این مین ها بلکه ترس و قدرت بازدارندگی روانی آن ها باعث شد که تقریباً تمام کشتی های تجاری و جنگی ژاپن در بنادر زمین گیر شده یا به آب های کشورهای متخاصم روی بیاورند. بعد از جنگ جهانی دوم، در حالی که کشورهای بزرگ شرکت کننده در جنگ شروع به کاهش حجم ارتش های خود و جبران خسارت ها شدند، مین های دریایی بار دیگر برای مدتی به فراموشی سپرده شدند. ابرقدرت های جهان در آن دوران بر این باور بودند که مین های دریایی در نبردهای مدرن کارآیی زیادی ندارند اما خیلی زود مشخص شد که سخت در اشتباهند.
در طی جنگ دو کره، نیروی دریایی کره شمالی تنها ۴۵ کشتی جنگی داشت که در مقابل ناوگان دریایی دارای ۲۵۰ کشتی جنگی ایالات متحده بسیار ناچیز بود. با این وجود، تمام ناوگان دریایی ایالات متحده به مدت بیش از یک هفته به علت ۳.۰۰۰ مین دریایی که در آب های کره شمالی کاشته شده بود زمینگیر شد. این حادثه توجه رییس بخش عملیات های نیروی دریایی ایالات متحده ، آدمیرال فارست شرمن، را به خود جلب کرده و بدین ترتیب بود که این کشور شروع به سرمایه گذاری و توسعه تکنولوژی هایی برای مقابله با مین های دریایی و تولید مین های پیشرفته نمود. نکته مهم دیگر اینکه این بازگشت علاقه به مین های دریایی تنها نتیجه زمین گیر شدن کشتی ها به مدت یک هفته در آب های کره شمالی نبود، بلکه از این موضوع ناشی می شد که نزدیک به ۷۰ درصد خسارات وارد شده به ناوگان دریایی ایالات متحده در جنگ کره از همین مین های دریایی ناشی شده بود.
در آن دوران تنها ۲ درصد از پرسنل نیروی دریایی این کشور در بخش مین روبی فعالیت داشتند که نقص بزرگ در استراتژی نیروی دریایی ایالات متحده را نشان می داد. بدین ترتیب در سال ۱۹۶۷ بود که نیروی دریایی ایالات متحده از نسل مین های کلاس «ویرانگر» (Destructor) خود رونمایی کرد. این مین ها حاوی یک مکانیزم عمل بسیار پیچیده، حالت-جامد بود که درون دیواره های فیوز انفجاری بمب های ساده و چند منظوره قرار می گرفت. این مین ها تا زمان جنگ ویتنام در سرویس ماندند و بعد از آن بود که نمونه های جدیدی از مین دریایی با نام مین های Quickstrike معرفی شد. این مین ها بسیار پیشرفته تر و پیچیده تر از نمونه های قبلی بوده و برای اهداف استراتژیک خاص مورد استفاده قرار می گرفتند.
همچنین این مین ها در مقایسه با دیگر سلاح های دفاع دریایی بسیار ارزان تر بوده و بدین ترتیب بهترین گزینه برای پیشگیری های دفاعی در نبردهای دریایی به شمار می رفتند. ایالات متحده به توسعه واحدهای تخصصی در زمینه مین کاری و مین روبی در تمامی انواع آن ادامه داد که واحدهای دریایی و هوایی، واحدهای شناسایی و کشتی های مین روب را شامل می شد. تا به امروز، عملیات های مربوط به مین های دریایی و مهارت های این بخش از نیروها ستون فقرات عملیات دفاعی نیروی دریایی ایالات متحده در سراسر جهان را تشکیل داده است.
آناتومی مین دریایی
مین های دریایی مدرن بسیار ساده و در عین حال بسیار پیچیده هستند. سادگی آن ها به دلیل نداشتن بخش های متعدد و پیچیدگی آن ها نتیجه مکانیزم بسیار هوشمند به کار رفته در آن هاست. همچنین این مین ها دارای گزینه های ایمنی متعددی هستند که در مین های قدیمی وجود نداشت، برای مثال توانایی انبار کردن آسان و همچنین امکان خود-نابودی یا خود-خنثایی برای جلوگیری از صدمه زدن به موجودات آب زی و کشتی های خودی در زمان هایی که نیازی به آن ها وجود ندارد. مین های دریایی معمولاً دارای یک اهرم پروازی یا اهرم هندلینگ، یک بسته انفجاری، یک ابزار مسلح کردن با دنباله انفجاری، یک ابزار شناسایی هدف و یک باتری است. اهرم یا دسته پرواز یا هندلینگ برای انتقال و کارگذاری مین از هر پلتفرمی در زرادخانه مین های دریایی به کار گرفته می شود.
بسته انفجاری حاوی مواد خام انفجاری است که درون مین قرار گرفته و معمولاً با مواد منفجره ای که در بمب ها استفاده می شود یکسان است. ابزار مسلح کردن و دنباله انفجاری نیز بعد از رها شدن اولین مرحله از مسلح شدن مین را عملی می نمایند. می توانید این ترکیب را به عنوان کلید یا ضامنی فرض کنید که انفجار را ممکن می سازد. وقتی که ابزار مسلح شدن و دم انفجاری به خوبی با هم جفت شوند، ابزار شناسایی هدف می تواند کار خود را انجام داده و مین را منفجر نماید. سیستم شناسایی هدف مهم ترین بخش یک مین دریایی است. این همان بخش از مین است که باعث می شود مین دریایی از بمب ها متفاوت باشد.
در واقع، ابزار شناسایی هدف محرک های بسیاری را در آب های اطراف خود حس می کند، محرک هایی مانند محرک های سیسمیک (لرزه ای)، آکوستیک، فشاری یا مغناطیسی، و در ادامه بر اساس محدودیت هایی که برای آن تعیین شده، مین را منفجر می سازد. کشتی های مختلف، در این دسته بندی های تحریکی متفاوت هستند که به تکنولوژی درونی مین دریایی اجازه می دهد تصمیم گیری هایی آگاهانه و هوشمند برای زمان فعال شدن و انفجار دهد. وقتی که تمامی این اجزاء در هم ترکیب شود، به یک مین دریایی دست خواهید یافت که می تواند یک سلاح هوشمند بسیار موثر در نبردهای دریایی باشد.
انواع مین دریایی
انواع مین های دریایی بر اساس نحوه انفجار و مورد استفاده رده بندی می شوند. این دسته بندی معمولاً بر اساس موقعیت نهایی آن ها یا با عبارت دیگر جایی که آن ها در دریا مستقر شده و انتظار منفجر شدن را می کشند تعیین می شود. بدین ترتیب می توان گفت که مین های دریایی در سه دستی بندی کلی قرار می گیرند: کف دریا، لنگری و شناور.
مین های کف دریا
مین های کف دریا آن دسته از مین های دریایی هستند که در بستر دریا قرار گرفته و معمولاً در آب های کم عمق از آن ها استفاده می شود. این مین ها خاصیت شناوری بسیار منفی دارند (غرق می شوند)، بدین معنی که به محض رها شدن به عمق آب رفته و در کف دریا مستقر می شوند. برخی از انواع این مین ها در آب های عمیق تر به کار گرفته می شوند که اغلب زیردریایی ها را هدف می گیرند.
مین های لنگری
مین های لنگری برای از بین بردن کشتی ها و زیردریایی های دشمن به کار گرفته شده و معمولاً به خاطر وزن و لنگری که دارند در فاصله ای خاص از کف دریا شناور می مانند. مین در داخل یک بسته قرار گرفته که به یک ابزار لنگری که خود در کف دریا قرار می گیرد وصل شده است. این نوع مین معمولاً برای آب های عمیق تر و دیگر استفاده های خاص مورد استفاده قرار می گیرد. مین های که معمولاً در سواحل یافت شده و خبر ساز می شوند در واقع اکثراً مین های دریایی قدیمی لنگری هستند که از لنگر جدا شده و به سطح آمده اند.
مین های شناور
مین های شناور آن دسته از مین های دریایی هستند که روی سطح آب شناور مانده و معمولاً در صورت تماس با کشتی هامنفجر می شوند. به دلیل ماهیت غیرقابل کنترلشان، استفاده از این نوع مین ها در سال ۱۹۰۷ و به دنبال امضای پیمان Hague ممنوع اعلام شده است اما تاکنون در مواردی به شکل غیرقانونی در نبردها از آن ها استفاده شده است.
شیوه های کاشت مین
اکنون که از انواع مین های دریایی صحبت کردیم باید بگوییم که هر یک از انواع مین ها می تواند به سه شکل کارگذاری شود: با استفاده از هواپیما، زیردریایی یا کاشت سطحی.
مین های کارگذاری شده با هواپیما
مین های کارگذاری شده با هواپیما معمولاً در ذات خود تهاجمی بوده و به خاطر سریع بودن عملیات کاشتشان مورد توجه قرار می گیرند، درست مانند همان چیزی که از یک بمب انتظار می رود. بدین ترتیب می توان از هواپیماهای خاص برای ایجاد یک میدان مین یا تقویت آن بدون فرستادن کشتی های مین گذار آسیب پذیر به خطوط مقدم نبرد استفاده کرد. امروزه هواپیماها ایده آل ترین ابزار در زمین کاشت مین در نظر گرفته می شوند که با ریسک کمتر و سرعتی بسیار بیشتر عملیات مین کاری را انجام می دهند. اصولاً هر هواپیمایی که بتواند بار حمل کند و بمب پرتاب نماید می تواند برای این منظور به کار گرفته شود.
مین های کارگذاری شده با زیردریایی
مین های کار گذاشته شده با زیردریایی، مانند نمونه هایی که توسط هواپیما کار گذاشته می شوند، معمولاً در عملیات های تهاجمی مخفی مورد استفاده قرار می گیرند. این نوع از مین ها به راحتی در محفظه پرتاب اژدرهای زیردریایی قرار گرفته و می توانند در اعماق آب کارگذاری شوند. البته زیردریایی ها فضای زیادی برای حمل مقادیر زیادی مین دریایی ندارند و به همین دلیل استفاده از این روش برای ایجاد میدان های مین دریای بزرگ موثر نیست. در طول جنگ جهانی دوم، زیردریایی ها، تا جایی که می دانیم، در کل تنها ۵۷۶ مین در عمق دریا کاشتند که به طور مستقیم در غرق شدن ۲۷ کشتی و آسیب به ۲۷ فروند دیگر موثر بودند.
مین گذاری سطحی
مین گذاری به شیوه سطحی که با استفاده از ابزارهای سطحی مانند کشتی ها کاشته می شوند معمولاً به صرفه ترین تکنیک مین گذاری است زیرا مقادیر قابل توجهی مین را می توان در یک کشتی داشته و به سرعت نصب نمود. اما این روش به این موضوع وابسته است که کشور مورد نظر بر آب های مذکور کنترل داشت و هیچ خطر غریب الوقوعی کشتی های مین گذار را تهدید نکند. بدین ترتیب استفاده از هواپیما و زیردریایی، بیش از روش اخیر برای مین گذاری به کار گرفته می شود. معمولاً این سبک از مین گذاری در موقعیت های دفاعی و پیشگیرانه مورد استفاده قرار می گیرد، برای مثال برای دفاع از سواحل و بندرها. در طول جنگ جهانی دوم، استفاده از مین دریایی به این منظور بسیار رواج داشت. در دوران جنگ جهانی دوم هیچ اسنادی مبنی بر اینکه کشتی های کشوری توانسته باشند از میان این مین های دریایی بگذرند وجود ندارد. بدین ترتیب این موضوع بر یکی از کیفیت های حیاتی مین های دریایی، توانایی شان در ترساندن نیروهای دشمن بدون درگیری مستقیم، و به عنوان یک سلاح روانی تاکید دارد.
نحوه تحریک و عمل کردن مین دریایی
یادگیری این که مین های دریایی چگونه تحریک می شوند برای درک مکانیزم جلوگیری از برخورد با آن ها و همچنین نحوه استفاده از آن ها موثر است. هر نوع تحریک بسته به سنسوری است که در داخل ابزار شناسایی هدف مین استفاده می شود، ابزاری که در نهایت انفجار مین را بر عهده دارد. همانطور که گفته شد مین ها از ۴ تکنیک عمده برای عمل کرده استفاده می کنند: مغناطیسی، فشاری، آکوستیک (انعکاسی) و سیسمیک.
تحریک مغناطیسی
در گزینه تحریک مغناطیسی، سیستم شناسایی هدف حاوی یک جاذبه یا مغناطیس سنج کوچک و یا سنسورهایی است که میدان های مغناطیسی را شناسایی می کنند که معمولاً مغناطیس سنج های سه محوره بودند و در هر جهت می توانند یک میدان مغناطیسی را انتخاب نمایند. هر کشتی یک ردپای مغناطیسی از هر نوع دارد که بر اساس اندازه و نوع فلز به کار رفته در آن و حتی مکانی که آن کشتی در آن ساخته شده متمایز است. در هنگام عبور کشتی، مغناطیس سنج سیگنال آن را گرفته و آنچه که دریافت می کند را به پالس های الکتریکی کوچکی تبدیل می سازد. این پالس ها در ادامه توسط یک مدار داخلی پردازش شده و ابزار شناسایی هدف در مورد انفجار یا عدم انفجار تصمیم گیری می نماید. وقتی که این بخش از مین تصمیم بگیرد که پالس های دریافتی برای فعال کردن مین کافی است، مین منفجر می شود.
تحریک فشاری
سنسورهای تحریک فشاری، فشارهای منفی را شناسایی و آن ها را به سیگنال های الکتریکی تبدیل می کنند. این عمل مشابه کاری است که مغناطیس سنج ها در مورد قبل انجام می دهند اما این بار محرک اصلی فشار ایجاد شده در آب است. مانند ردپای مغناطیسی کشتی ها، هر کشتی یک ردپای فشاری خاص خود نیز دارد که به شکل، اندازه و وزن کشتی مربوط می شود. در شرایطی که کشتی از درون آب عبور می کند، مقدار خاصی آب را جابجا می سازد. تغییرات در فشار آب که در اثر حرکت بدنه کشتی ایجاد می شود بر اساس اصل برنولی (Bernoulli’s Principle) تعیین می گردد. بعد از آن که ابزار شناسایی هدف این ردپای فشاری را تحلیل کرده و در مورد فعال کردن مین تصمیم گیری نمود، از طریق دنباله انفجاری سیگنال های برای نهایی کردن فرآیند انفجاری ارسال می کند که انفجار مین را در پی دارد.
سنسورهای آکوستیک
سنسورهای آکوستیک، امواج صوتی که زیر دریا جریان دارند را به سیگنال هایی الکتریکی تبدیل می کنند که ابزار شناسایی هدف می تواند آن ها را درک و پردازش نماید. این صدا از طریق نویز تولید شده هنگام حرکت کشتی در آب، نویز ناشی از پروانه های سیستم پیشرانه که به تولید حباب ها (cavitation) منجر می شود و حتی سروصدای خدمه در داخل کشتی نشأت می گیرد. تمامی این محرک ها پژواک هایی صوتی ایجاد کرده که در درون آب جریان یافته و می توانند به اندازه ای باشند که ابزار شناسایی هدف مین دریایی را متقاعد به فعال کردن و انفجار مین نماید.
سنسورهای سیسمیک
سنسورهایی سیسمیک یا لرزشی بسیار شبیه سنسورهای آکوستیک هستند که از ورودی های آکوستیک مشابهی برای فعال کردن مین استفاده می کنند. این سنسورها می توانند حرکات بدنه که در نتیجه محرک آکوستیک ایجاد می شوند را درک کرده و در واقع حساس تر از سنسورهای آکوستیک هستند.
چگونه مین دریایی می تواند یک کشتی را غرق کند؟
اکنون که با مین دریایی، انواع و رویکرد انفجاری آن آشنا شده ایم، می خواهیم به اتفاقاتی که پس از انفجار آن ها رخ می دهد بپردازیم. شاید فکر کنید که مین های دریایی منفجر شده و یک سوراخ بزرگ در داخل بدنه کشتی ایجاد می کنند. شاید این موضوع در مورد مین های دریایی سطحی بسیار قدیمی صحت داشته باشد اما مین های دریایی مدرن که معمولاً زیر سطح آب قرار می گیرند عملکرد متفاوتی دارند. وقتی که یک مین دریای زیر آب منفجر می شود، انرژی موجود در آن به سه شکل آزاد می شود:
۵۳ درصد به شوک انفجاری تبدیل می شود
۴۶ درصد به گرما تبدیل می شود
۱ درصد نیز به شکل نور رها می شود
آسیب عمده و اصلی مین های دریایی از طریق شوک انفجاری اولیه و پالس های حباب گازی تولید شده در اثر آن ایجاد می شود. شوک انفجاری ناشی از انفجار مین در درون آب منتشر شده و در صورتی که به اندازه کافی قدرتمند باشد می تواند شکاف هایی در بدنه کشتی ها ایجاد کرده یا صدماتی به آن وارد نماید. بعد از انفجار مین، یک حباب گازی بسیار بزرگ در زیر دریا ایجاد و تا جایی بزرگ می شود که فشار آب اطراف باعث ترکیدن آن در سرعتی بسیار قابل توجه می گردد.
بعد از ترکیدن این حباب گازی غول پیکر، حباب بارها و بارها توسعه یافته و منفجر می گردد و هر بار بخشی از انرژی خود را از دست می دهد. این ترکیدگی های متوالی در واقع یک فرآیند حباب سازی در مقیاس گسترده است که باعث ایجاد شکاف در بدنه کشتی شده و در نهایت می تواند باعث دو نیم شدن کشتی و غرق شدن آن گردد. این ترکیب تاثیرات، موج انفجاری و پالس های حبابی متوالی، باعث بروز صدماتی قابل توجه به یک کشتی می شود که باعث وحشت بزرگ ترین و محکم ترین کشتی های مدرن از مین دریایی شده است. البته روش ها و تکنیک های موثر و مدرن زیادی برای شناسایی مین دریایی وجود دارد که در این مطلب به آن ها اشاره ای نشده است.
